Điện Biên trước bài toán giảm nghèo bền vững

Điện Biên là tỉnh miền núi, biên giới với hơn 663 nghìn dân, gồm 19 dân tộc cùng sinh sống; trong đó người Mông chiếm 40,78%, người Thái chiếm 33,92%. Đặc điểm địa hình chia cắt, dân cư phân tán, xuất phát điểm thấp và địa bàn biên giới rộng khiến bài toán phát triển kinh tế - xã hội, giảm nghèo của tỉnh luôn khó hơn nhiều địa phương khác.

Trong bối cảnh đó, với sự quan tâm chỉ đạo sát sao của Đảng, Nhà nước; sự giúp đỡ của các ban, bộ, ngành Trung ương, sự nỗ lực cố gắng của cấp ủy, chính quyền địa phương; sự ủng hộ, nỗ lực của người dân, Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2025 (Chương trình MTQG 1719) đã được triển khai và đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận.

Kết thúc giai đoạn 2021 - 2025, Điện Biên đã hoàn thành 15 chỉ tiêu quan trọng: Tỷ lệ hộ nghèo trong đồng bào dân tộc thiểu số giảm bình quân 5,4%/năm, cao hơn mục tiêu 5%; 90% thôn có đường ô tô đến trung tâm được cứng hóa; 94,6% đồng bào dân tộc thiểu số được sử dụng nước sinh hoạt hợp vệ sinh; tỷ lệ trẻ em 5 tuổi đến trường đạt 99,9%, học sinh tiểu học đạt 99,84%, trung học cơ sở đạt 96,7%; trung học phổ thông đạt 70,2%. Tỷ lệ người từ 15 tuổi trở lên đọc thông, viết thạo tiếng phổ thông đạt 97,2%; tỷ lệ tham gia bảo hiểm y tế của đồng bào dân tộc thiểu số đạt 98%; bình quân mỗi năm đào tạo nghề cho 7.713 người, vượt khá xa mục tiêu 5.500 - 5.700 người/năm… 

Tuy vậy, đằng sau những thành tựu trên, có hai con số ở Điện Biên cần đặc biệt đáng quan tâm. Đó là mục tiêu 50% số xã ra khỏi địa bàn đặc biệt khó khăn, nhưng chỉ đạt 15%; mục tiêu đối với thôn, bản cũng là 50% ra khỏi địa bàn đặc biệt khó khăn, nhưng kết quả mới đạt 10%. Mặt khác, sau sắp xếp đơn vị hành chính, toàn tỉnh có 45 xã, phường, nhưng có tới 38 xã khu vực III đặc biệt khó khăn. Trong tổng số 1.446 thôn, bản, có tới 923 thôn đặc biệt khó khăn, tương đương 63,83%. Hiện, tỷ lệ nghèo đa chiều toàn tỉnh vẫn ở mức 30,83%; riêng số hộ nghèo là 25.541 hộ, chiếm 17,78%. Đáng chú ý là 99,19% số hộ nghèo là đồng bào dân tộc thiểu số.

Những con số này phản ánh một nghịch lý, đó là tốc độ giảm hộ nghèo khá tốt nhưng tốc độ chuyển đổi trạng thái phát triển của địa bàn còn chậm. Nói cách khác, các chính sách hỗ trợ có thể giúp một số hộ vượt qua chuẩn nghèo, nhưng nếu bản làng nơi họ sinh sống vẫn thiếu hạ tầng, thiếu sinh kế, khó tiếp cận thị trường thì những nguyên nhân căn bản gây ra nghèo đói vẫn chưa được xử lý tận gốc, dẫn đến xã, thôn chưa đủ điều kiện  thoát khỏi diện đặc biệt khó khăn.

Thực tế đó thể hiện ở hàng loạt chỉ tiêu chưa đạt so với kế hoạch đặt ra. Chẳng hạn tỷ lệ trường, lớp học kiên cố mới đạt 80%; tỷ lệ hộ sử dụng điện lưới quốc gia và các nguồn điện phù hợp đạt 97%; thôn có nhà sinh hoạt cộng đồng đạt 65,28%. Mục tiêu hỗ trợ 4.800 hộ về nhà ở mới thực hiện được 723 hộ; 1.400 hộ cần hỗ trợ trực tiếp đất sản xuất nhưng chưa có hộ nào được giải quyết; mục tiêu chuyển đổi nghề cho 10.000 hộ mới thực hiện 964 hộ; 217 công trình nước sinh hoạt tập trung dự kiến đầu tư mới thực hiện 74 công trình... 

Đáng chú ý hơn nữa là chỉ tiêu thu nhập bình quân của người dân tộc thiểu số chưa có số liệu rà soát nên chưa có cơ sở đánh giá, trong khi thu nhập chính là một trong những thước đo quan trọng nhất về chất lượng thoát nghèo. Nếu chưa xác định đầy đủ thu nhập thì rất khó trả lời một câu hỏi căn bản, đó là sau những nỗ lực đầu tư cho hạ tầng, đào tạo nghề, hỗ trợ sản xuất và an sinh xã hội, năng lực tạo thu nhập thực tế của người dân đã thay đổi như thế nào?

Trước bài toán giảm nghèo ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số chưa được giải quyết cơ bản ở giai đoạn 2021 - 2025, bước sang giai đoạn mới, tỉnh Điện Biên đặt mục tiêu đến năm 2030, hoàn thành 26/26 chỉ tiêu của Chương trình đặt ra, trong đó mục tiêu giảm nghèo tiếp tục được quan tâm hàng đầu. Tuy nhiên, với đặc thù là tỉnh miền núi, biên giới, địa bàn rộng, tỷ lệ hộ nghèo trong đồng bào dân tộc thiểu số cao, nhu cầu đầu tư rất lớn trong khi nguồn lực Trung ương phân bổ chưa đáp ứng, nguồn lực của địa phương cón nhiều khó khăn thì việc hoàn thành đầy đủ các mục tiêu, chỉ tiêu của Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2026 - 2030 sẽ gặp nhiều khó khăn, thách thức.

Từ thực tế đó, tỉnh Điện Biên mong muốn tiếp tục nhận được sự quan tâm, hỗ trợ của Trung ương hơn nữa trong việc ưu tiên bố trí nguồn lực phù hợp với nhu cầu thực tế. Tỉnh cũng đã đề xuất Trung ương nghiên cứu ban hành cơ chế hỗ trợ đặc thù đối với các tỉnh miền núi, biên giới còn nhiều khó khăn; đồng thời, có chính sách khuyến khích mạnh mẽ việc huy động nguồn lực xã hội, nguồn vốn của doanh nghiệp, các tổ chức trong và ngoài nước tham gia đầu tư phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Về phía tỉnh xác định nguồn lực đầu tư của giai đoạn mới cần được ưu tiên cho những địa bàn có khả năng tạo ra chuyển biến rõ rệt để thực hiện mục tiêu đưa xã, thôn bản ra khỏi diện đặc biệt khó khăn. Trong đó, ưu tiên giải quyết hai nhu cầu cấp thiết nhất nhưng đồng thời cũng là điều kiện đầu vào của phát triển, đó là điện và nước sinh hoạt. Riêng nhu cầu nguồn lực để giải quyết vấn đề nước sinh hoạt được tỉnh xác định lên tới 746,672 tỷ đồng, trong đó cần đầu tư, sửa chữa, nâng cấp 181 công trình nước tập trung phục vụ hơn 103 nghìn người. Nhu cầu về điện khoảng 604,514 tỷ đồng, gồm đầu tư, nâng cấp 46 công trình điện lưới và các hình thức hỗ trợ đấu nối, điện mặt trời.

Thực tế cho thấy, Điện Biên đã đạt nhiều kết quả trong tiến trình phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Song với thực tế đang còn 923 thôn, bản đặc biệt khó khăn, 38 xã khu vực III, tỷ lệ nghèo đa chiều 30,83% và khoảng trống trong xác định thu nhập của đồng bào dân tộc thiểu số cho thấy tỉnh đang còn rất nhiều việc phải làm trong công tác giảm nghèo đa chiều để thoát nghèo trở thành điểm khởi đầu của phát triển chứ không phải là đích đến cuối cùng của chính sách.