Độc đáo trống đất và khèn ống nứa của người Sán Chay

Trống đất (tiếng Sán Chay gọi là náy cau) là một nhạc cụ dân gian vô cùng độc đáo, thể hiện tư duy sáng tạo nguyên sơ nhưng đầy khoa học khi tận dụng chính lòng đất để làm hộp khuếch đại âm thanh. Để tạo nên một chiếc trống đất, người Sán Chay sẽ chọn một khoảng sân đất nện cứng rồi tiến hành đào một chiếc hố sâu khoảng 40 đến 50 cm. Điểm đặc biệt nằm ở kỹ thuật đào hố với phần miệng thắt nhỏ khoảng 20 đến 30 cm nhưng phần đáy lại được khéo léo khoét rộng gấp đôi, tạo thành một cấu trúc hình chuông ngược nhằm mục đích giữ hơi và tạo độ vang trầm tối đa.

Để tạo thành những âm thanh khác nhau, người Sán Chay chỉ việc căng lên mặt trống một sợi dây. Khi không căng sợi dây, nghệ nhân vung dùi đánh thẳng vào mặt trống, tiếng trống vang xa trầm hùng dội lên trời cao và lặn sâu xuống lòng đất như thông điệp của con người, lời khẩn cầu gửi tới các vị thần linh, Tổ tiên, mời các vị thần và Tổ tiên về ban phúc cho dân lành có cuộc sống bình yên, mùa màng tươi tốt, con người khoẻ mạnh, hạnh phúc. Tiếng trống nối liền ba cõi, giao hòa Thiên - Địa - Nhân. Còn khi đệm cho các điệu múa, các nghệ nhân căng dây lên mặt trống hoặc dây căng trên hai cọc để có thể xê dịch ở những vị trí khác nhau, tạo nên những âm thanh đa dạng và tinh tế.

Cách làm chiếc trống cho thấy sự am hiểu của người Sán Chay đối với vật liệu và âm thanh. Hố đào sâu hay nông, phần đáy rộng hay hẹp đều ảnh hưởng đến độ vang. Mảnh vỏ cây trên miệng hố cũng phải đủ độ căng để tạo tiếng. Những kinh nghiệm ấy trước đây được truyền trực tiếp từ người biết làm cho người sau.

Trong khi đó, khèn ống nứa có cách tạo âm khác. Tại xã Vô Tranh nghệ nhân ưu tú Hầu Thanh Tĩnh đã gắn bó với chiếc khèn hơn nửa đời người. Ông làm khèn từ những ống nứa tép, phần bầu khèn được gọt đẽo thủ công, kết hợp với những lưỡi lam đồng mỏng để tạo âm thanh. Ông cũng trực tiếp hướng dẫn lớp trẻ cách làm khèn, giữ hơi và sử dụng ngón tay tạo nhịp. Với ông Tĩnh, việc giữ tiếng khèn bắt đầu từ việc giữ được người biết làm khèn. Một chiếc khèn có thể được lưu giữ, nhưng nếu kỹ thuật lựa nứa, chế tác và tạo âm không được truyền lại thì nhạc cụ cũng khó duy trì đúng cách.

Chiếc khèn được chắp bằng những ống nứa, thường các nghệ nhân chọn một cây nứa già to, dóc bỏ cành lá từ gốc đến ngọn, dùng dao sắc tiện thành nhiều ống và ghép nối tiếp nhau ống nhỏ vừa khít với ống to thành khèn, độ dài tuỳ theo ý người sử dụng. Chiếc khèn ống nứa nhìn giống chiếc sừng trâu, bốn ống nứa phía đầu được khoét bốn lỗ nhỏ vừa đầu ngón tay. Ở đầu ống nứa nhỏ nhất có lắp tổ sâu, hoặc lưỡi gà tự tạo. Khi các nghệ nhân sử dụng khèn có thể linh hoạt tháo bớt ống để tạo ra những âm thanh phù hợp: khi cần âm thanh vang xa như tiếng tù và sừng trâu, các nghệ nhân tháo bớt phần lỗ nhỏ (phần khèn), dùng 4 ngón tay bịt bốn lỗ lại; khi dùng thể hiện những âm thanh êm dịu, nhẹ nhàng, tình tứ hoặc đệm cho các điệu dân vũ, họ lại lắp phần khèn vào để thổi. Mỗi khi tiếng khèn ống nứa cất lên người ta có cảm giác đấy là tiếng của đất trời và tình người trong mối giao hòa sâu sắc và là sự mô phỏng tuyệt vời những âm thanh của non ngàn.

Trong đời sống hiện nay, sức sống của những nhạc cụ này có sự khác nhau. Với khèn ống nứa, việc sử dụng và truyền dạy vẫn được các nghệ nhân quan tâm. Các câu lạc bộ văn nghệ dân gian tại xã Vô Tranh tổ chức sinh hoạt vào những dịp lễ, Tết; Câu lạc bộ Tắc Xình của xã có hơn 20 thành viên thường xuyên tham gia. Đáng chú ý, lớp trẻ được các nghệ nhân hướng dẫn từ cách chọn, làm khèn đến cách giữ hơi, bấm ngón. Nghệ nhân ưu tú Hầu Thanh Tĩnh, người gắn bó với khèn hơn nửa đời, cho biết tiếng khèn của người Sán Chay mềm mại, uyển chuyển và giữ vai trò dẫn nhịp trong sinh hoạt văn hóa. Những người trẻ tìm đến với khèn vì thế đang tiếp nhận cả kỹ năng chơi nhạc cụ và một phần tri thức văn hóa của cộng đồng.

Trống đất ngày nay không còn được sử dụng phổ biến như trước. Trong nhịp sống đổi thay, nhạc cụ này cũng có sự thích ứng về hình thức. Trống tang bằng sành, với thân trống được tạo từ sành, trở thành một dạng nhạc cụ thuận tiện hơn cho việc sử dụng trong các sinh hoạt văn hóa. Do đó, có những tư liệu gọi trống tang sành là trống đất. Dù cách gọi và hình thức có sự khác nhau, phía sau tiếng trống vẫn là mạch văn hóa được cộng đồng Sán Chay gìn giữ qua nhiều thế hệ. Tiếng trống vẫn mang theo những ký ức về nghi lễ và những quan niệm mà người Sán Chay gửi gắm vào đời sống tinh thần cho muôn đời sau.