Đưa văn hóa dân tộc hòa vào đời sống đương đại để bảo tồn và phát triển bền vững

Tuy vậy, bước vào giai đoạn kinh tế thị trường mở cửa, đồ may sẵn giá rẻ ồ ạt tràn về vùng cao. Thanh niên trong buôn dần xa rời khung cửi, thợ dệt lành nghề bỏ nghề đi làm thuê làm mướn, tiếng thoi dệt dần thưa thớt rồi tắt hẳn trong nhiều gian nhà. Chứng kiến vốn quý của ông bà có nguy cơ rơi vào quên lãng, bà H’Yam không đành lòng. Năm 2003, với quyết tâm "phải cứu lấy tấm thổ cẩm của người Ê-đê", bà kiên trì đi gõ cửa từng nhà, thuyết phục những phụ nữ trong buôn cùng ngồi lại bên khung cửi.

Hợp tác xã (HTX) dệt thổ cẩm Tơng Bông ra đời từ đó, với vỏn vẹn 10 thành viên ban đầu. Những ngày đầu muôn vàn trắc trở: vốn liếng eo hẹp, sản phẩm làm ra chỉ quanh quẩn vài chiếc chăn, áo váy truyền thống thô dày, kén người mua. Đã có lúc thành viên nản lòng muốn giải tán, nhưng bà H’Yam vẫn nhẫn nại vay mượn, động viên chị em giữ nghề, bởi bà tin văn hóa chỉ thực sự sống khi nó nuôi sống được người nắm giữ nó.

Thổi sức sống mới vào từng mũi chỉ

Hiểu rằng không thể bảo tồn theo cách đóng khung quá khứ, bà H’Yam chủ động tìm cách đưa thổ cẩm hòa nhịp với đời sống đương đại. Bà chịu khó học hỏi, cải tiến khổ vải, phối hợp các sợi chỉ mềm mại hơn và đưa hoa văn truyền thống vào những vật dụng thiết thực hàng ngày: túi xách, ba lô, ví cầm tay, khăn trải bàn, cà vạt, áo khoác cách tân cho đến vỏ gối, đồ trang trí nội thất.

Không dừng lại ở việc sản xuất, bà trực tiếp mang sản phẩm đi chào hàng khắp nơi. Từ các hội chợ thương mại, triển lãm làng nghề ở thủ đô Hà Nội, TP. Hồ Chí MInh đến các điểm du lịch ở Đà Lạt (tỉnh Lâm Đồng), Nha Trang (tỉnh Khánh Hoà), đâu đâu cũng thấy hình ảnh người phụ nữ Ê-đê mộc mạc, tự tin giới thiệu câu chuyện văn hóa phía sau mỗi đường nét hoa văn.

Sự kiên trì ấy đã đơm hoa kết trái. Từ nhóm nhỏ 10 người, HTX Tơng Bông đã mở rộng lên hơn 40 thành viên chính thức và tạo việc làm thời vụ cho hàng chục phụ nữ, người già trong buôn. Doanh thu của HTX đạt trên 1,2 tỉ đồng/năm; thu nhập bình quân của xã viên ổn định từ 5 đến 6 triệu đồng/tháng. Nhờ chiếc khung cửi, nhiều gia đình đã thoát nghèo bền vững, con cái được học hành chu đáo, và quan trọng nhất: đôi bàn tay phụ nữ trong buôn lại thoăn thoắt dệt nên niềm tự hào dân tộc.

Khơi dòng du lịch cộng đồng từ nếp nhà dài

Không dừng lại ở việc giữ nghề dệt, bà H’Yam Bkrông nhận ra giá trị văn hóa Ê-đê là một chỉnh thể sống động, không thể tách rời giữa dệt vải, tiếng cồng chiêng, ẩm thực và nếp nhà dài truyền thống. Khi phong trào du lịch cộng đồng bắt đầu nhen nhóm ở Tây Nguyên, bà tiếp tục là người tiên phong dấn bước.

Gia đình bà mở Homestay Hnoh Ea Kao - một trong những mô hình lưu trú trải nghiệm văn hóa địa phương đầu tiên của buôn Tơng Jŭ. Bà vận động các hộ gia đình giữ lại kiến trúc nhà dài truyền thống bằng gỗ, không phá bỏ để xây nhà xây bê tông hóa hoàn toàn. Để du khách thực sự được "sống cùng buôn làng", bà đứng ra kết nối các hộ dân có tay nghề ẩm thực đảm nhận nấu các món truyền thống như cơm lam, gà nướng, canh cà đắng, rượu cần; các nghệ nhân lớn tuổi cùng thanh niên thành lập đội cồng chiêng, đội múa xoang, thường xuyên luyện tập để biểu diễn và phục dựng các nghi lễ vòng đời, lễ mừng lúa mới; chị em Hợp tác xã đảm nhận khâu hướng dẫn du khách trải nghiệm tự tay dệt vải và mua sắm quà lưu niệm lưu giữ kỷ niệm Tây Nguyên. Nhờ cách làm bài bản, gắn kết lợi ích hài hòa giữa các hộ dân, buôn Tơng Jŭ đã được tỉnh Đắk Lắk chọn làm điểm sáng về du lịch cộng đồng kiểu mẫu, thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế.

Điểm tựa bình yên của buôn làng

Ở buôn Tơng Jŭ, bà H’Yam Bkrông không chỉ là người làm kinh tế giỏi - Giám đốc hợp tác xã, mà bà còn là Người có uy tín được bà con hết mực nể trọng, tin yêu. Mỗi khi trong buôn xảy ra xích mích, tranh chấp đất đai hay vợ chồng bất hòa, bà luôn có mặt kịp thời. Bằng sự thấu hiểu phong tục tập quán và tấm lòng công tâm, lời phân giải thấu tình đạt lý của bà giúp xoa dịu những cái đầu nóng, hàn gắn tình làng nghĩa xóm.

Bên cạnh đó, bà còn tích cực vận động bà con từ bỏ các hủ tục rườm rà, giữ gìn vệ sinh đường làng ngõ xóm, chấp hành pháp luật và không nghe theo lời kẻ xấu kích động, chia rẽ.

Trong không gian núi rừng Tây Nguyên, hình ảnh bà H’Yam Bkrông với nụ cười hiền hậu bên khung dệt là minh chứng sinh động cho sức sống mãnh liệt của văn hóa cội nguồn. Người phụ nữ Ê-đê ấy đã chứng minh rằng: khi tình yêu văn hóa truyền thống đi liền với tư duy đổi mới và trách nhiệm cộng đồng, ngọn lửa văn hóa buôn làng sẽ không bao giờ lụi tàn, mà sẽ tiếp tục thắp sáng cho thế hệ hôm nay và mai sau./.