Giá trị nhân văn của nghi thức Tu trước lửa trong tang lễ của người Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long

Từ khóa: Tang lễ Khmer; Buốs Múk Plơng; Nghi thức tu trước lửa; Báo hiếu; Lễ buộc chỉ tay; Văn hóa đồng bằng sông Cửu Long.

1. Đặt vấn đề

Vùng đồng bằng sông Cửu Long là không gian sinh sống lâu đời của cộng đồng người Khmer với một hệ thống văn hóa dân gian vô cùng phong phú và giàu bản sắc. Trong đời sống tâm linh của người Khmer Nam Bộ, Phật giáo Nam tông không chỉ đơn thuần là một tôn giáo mà đã thẩm thấu sâu sắc, trở thành nền tảng triết lý sống, chuẩn mực đạo đức và kim chỉ nam chi phối toàn bộ các nghi lễ vòng đời. Trong trình tự tang lễ truyền thống của người Khmer, bên cạnh các nghi thức như khâm liệm, cúng viếng, di quan và hỏa táng, tồn tại một nghi thức tôn giáo đặc trưng mang tính cứu cánh và giàu giá trị nhân văn, đó là nghi thức Tu trước lửa, tiếng Khmer gọi là Buốs Múk Plơng, với Buốs là tu/xuất gia, Múk là trước, Plơng là lửa. Đây là nghi thức xuất gia ngắn hạn dành cho nam giới có quan hệ thân cận (con, cháu) với người quá cố, được thực hiện trực tiếp tại gia đình và đài hỏa táng. Ở đồng bằng sông Cửu Long, nghi thức này vẫn được giữ gìn như một nét đẹp văn hóa tộc người cốt lõi gắn liền với tập quán hỏa táng truyền thống.

2. Quan niệm về cái chết của người Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long

Phật giáo Nam tông nhìn nhận cái chết không phải là sự kết thúc vĩnh viễn hay bi lụy, mà là một sự chuyển giao tâm thức trong vòng xoay luân hồi. Xác thân con người được coi là sự kết hợp tạm thời của Tứ đại: đất, nước, lửa và gió. Khi sinh mệnh chấm dứt, Tứ đại tan rã và cần được trả về với tự nhiên. Hỏa táng được người Khmer coi là con đường tịnh hóa thiêng liêng nhất, dùng ngọn lửa giải phóng linh hồn khỏi sự bám chấp vào thế giới vật chất.

Nghi lễ tang lễ Khmer thể hiện rõ tính dung hợp văn hóa giữa tín ngưỡng vạn vật hữu linh dân gian và giáo lý Phật giáo Nam tông.

Ở góc độ tín ngưỡng dân gian, người Khmer quan niệm trong thân xác con người có 19 phần hồn (Prô Lưng hoặc Proloeng) an trú. Khi có biến cố sinh tử, các phần hồn dễ bị biến động, phân tán.

Ở góc độ Phật giáo Nam tông, tín điều hướng tới giáo lý Vô ngã, Vô thường, nhấn mạnh sự tích tập phước báu để hồi hướng cho vong linh.

Nghi thức Buốs Múk Plơng chính là cầu nối để người con, người cháu đem chính sự tu tập thanh tịnh của bản thân làm phương tiện tạo nên nguồn công đức trọn vẹn hướng về người đã khuất.

3. Diễn trình hai giai đoạn của nghi thức Tu trước lửa

Người được chọn thụ lễ là nam giới (con trai, cháu nội, cháu ngoại hoặc cháu họ). Theo giáo luật Phật giáo Nam tông, tuổi tối thiểu để thọ giới Sa di là từ 7 tuổi trở lên, khi đã nhận thức được hành vi. Nghi thức gồm hai giai đoạn tại hai không gian nghi lễ.

Giai đoạn 1, tại gia đình, ngày thứ hai của tang lễ. Giai đoạn này diễn ra sau khi hoàn tất các lễ cầu siêu, an vị Phật và đắp núi cát.

Phát nguyện và cạo tóc: Trước bàn thờ Phật và linh cữu, người thụ lễ dưới sự hướng dẫn của vị Acha Yôkê, vị Acha dẫn lễ, bưng khay trầu cau, nhang đèn phát nguyện xuống tóc tu báo hiếu. Một vị sư đại diện chư tăng thực hiện nghi thức cạo sạch tóc. Đắp y trắng: Người tu được quấn vải trắng từ thắt lưng đến ống quyển và khoác chéo qua vai tấm khăn trắng Pneah Sâ (che bên trái, hở bên phải).

Lễ gọi hồn và buộc chỉ tay: Vị Acha Yôkê dùng dĩa lễ Bai Prô Lưng gồm gạo, chén dầu dừa, đèn cầy, tháp lá chuối, chỉ trắng thực hiện thủ tục Vách Prô Lưng, vẩy sợi chỉ nhúng dầu dừa ra ngoài 7 lần (xua đuổi điều xấu) và ngoắt vào trong 19 lần (ngụ ý quy tụ và giữ trọn 19 phần hồn Prô Lưng cho người tu). Sau đó, người thân lần lượt buộc sợi chỉ trắng vào tay người tu để gửi gắm lời cầu chúc an lành và hồi hướng phước báu cho người quá cố.

Di quan: Người tu trong bộ y trắng đi phía trước linh cữu ra đài hỏa táng. Tại một số địa phương như An Giang, người tu cầm cây cung bắn tên về các hướng.

Giai đoạn 2, tại chính điện chùa hoặc đài hỏa táng. Khi linh cữu đưa đến đài hỏa táng và ngọn lửa bắt đầu bùng cháy, giai đoạn hai lập tức diễn ra dưới sự chứng minh của vị hòa thượng/thượng tọa tế độ, chư tăng và Acha Yôkê.

Thọ Tam quy, Thập giới và đắp y cà sa vàng: Nghi thức được tiến hành trong chính điện hoặc tại nơi đặt kiệu Abhidhamma (Tạng Diệu Pháp). Người tu dâng bộ y, đọc bài xin xuất gia. Thầy tế độ giảng giải về pháp quán Thân trược nhấn mạnh thân xác con người là ô trược, do ngũ uẩn hợp thành và rồi cũng bị ngọn lửa thiêu rụi. Sau đó, người tu chính thức đắp y cà sa vàng, thọ Tam quy và Thập giới để trở thành Sa di.

Quán tưởng trước ngọn lửa: Kết thúc lễ xuất gia, vị tân sa di được đưa đến ngồi trước đài hỏa táng hoặc trên kiệu Abhidhamma để thực hiện pháp quán Tử quán và quán Vô thường trong suốt thời gian ngọn lửa thiêu rụi quan tài cho đến khi thu gom tro cốt.

Thời gian hoàn tục: Thời gian xuất gia tối thiểu là 24 giờ, hoặc có thể kéo dài 7 ngày, 1 tháng, hay sau lễ 100 ngày tùy theo phát nguyện trước khi làm lễ xả y hoàn tục.

4. Hệ thống biểu tượng và giá trị nhân văn của nghi thức

4.1. Về hệ thống biểu tượng

Nghi thức Tu trước lửa không đơn thuần là chuỗi các hành vi tôn giáo mang tính kỹ thuật nghi lễ, mà là một cấu trúc văn hóa - tôn giáo hoàn chỉnh, nơi mọi vật thể, hình tướng và thao tác nghi lễ đều vận hành như những ký hiệu tâm linh chuyển tải nhân sinh quan của người Khmer Nam Bộ.

Biểu tượng cạo tóc và đắp y trắng là hình tướng thế tục được gọt rửa khởi đầu bằng hành vi cạo tóc. Trong văn hóa truyền thống, mái tóc không chỉ đại diện cho diện mạo ngoại hình mà còn là nơi lưu giữ những ô trược, áy náy và dấu vết của đời sống phàm trần. Việc cạo sạch tóc ngay trước linh cữu là hành vi trực quan hóa sự từ bỏ ngã chấp, cắt đứt sợi dây liên hệ duyên nợ thế tục để khoác lên mình hình tướng thiêng.

Ngay sau đó, việc đắp tấm y trắng theo quy chuẩn che kín vai trái và để hở vai phải mang một triết lý đối ngẫu nhân sinh sâu sắc. Người Khmer quan niệm phía bên trái tượng trưng cho cái xấu, tội lỗi, sai lầm và những nghiệp bất thiện mà con người vô tình hay hữu ý vướng phải trong đời sống mưu sinh; việc che kín bên trái đại diện cho ý niệm ẩn tàng, hóa giải và tiêu xài nghiệp ác. Ngược lại, vai phải để hở đại diện cho chánh nghiệp, sự công chính và hướng về cái thiện. Tấm y trắng đóng vai trò là vùng đệm tâm thức, giúp người tu chuyển hóa từ trạng thái phàm phu sang trạng thái thanh tịnh trước khi thọ nhận bộ y cà sa vàng cao quý.

Biểu tượng cây cung, mũi tên và 19 phần hồn là sự giao thoa giữa tín ngưỡng dân gian và giáo lý Vô thường. Một biểu tượng độc đáo và giàu tính ẩn dụ trong diễn trình di quan là hình ảnh vị tân sư cầm cây cung giương bắn về các hướng. Cây cung và mũi tên là biểu tượng của sự kết hợp duyên sinh giữa thân (thể xác - cây cung) và tâm (tâm thức/linh hồn - mũi tên). Cây cung chỉ có giá trị và giương lên tạo nên lực bắn khi có sự hiện diện của mũi tên; tương tự, thân xác con người chỉ là vỏ bọc vô giác nếu thiếu đi sự sống của tâm thức. Khi ngọn tên đã bắn đi (linh hồn rời khỏi thể xác), cây cung trở nên vô dụng, gợi mở sự phân hủy của Tứ đại. Hành động bắn tên về các hướng như một thông điệp trực quan nhắc nhở người tham dự tang lễ về tính chất gá hợp, mỏng manh của kiếp người, răn dạy không nên bám chấp vào vóc dáng phàm tục.

Song song đó, lễ buộc chỉ tay kết hợp ngoắt hồn thể hiện nét minh triết trong việc dung hợp tín ngưỡng dân gian. Con số 19 phần hồn là biểu tượng cho sự toàn vẹn của sinh mệnh theo quan niệm dân gian Khmer. Thao tác vẩy chỉ nhúng dầu dừa ra ngoài 7 lần, xua đuổi các năng lượng tiêu cực, xui xẻo, và ngoắt vào trong 19 lần là một cơ chế định tâm, quy tụ toàn bộ thần trí của người tu về trạng thái kiên định nhất, giúp họ đủ sức mạnh tâm linh bước vào đài hỏa táng.

Cặp biểu tượng - y cà sa vàng và ngọn lửa hỏa táng là tâm điểm biểu tượng có sức nén tâm lý mạnh mẽ nhất của toàn bộ nghi thức chính là sự đối lập trực tiếp giữa chiếc y cà sa vàng của vị sa di và ngọn lửa hỏa táng đang bùng cháy. Ngọn lửa hỏa táng là sự hiện thân tột cùng của quy luật vô thường, khổ và vô ngã. Ngọn lửa không phân biệt giàu sang hay nghèo hèn, quyền lực hay yếu thế; nó thiêu rụi tất cả vật chất, của cải, danh vọng và xác thân phàm trần thành tro bụi trong chớp mắt. Màu vàng của y cà sa tượng trưng cho phước điền, sự tĩnh lặng, ánh sáng trí tuệ và tính bất biến của Phật pháp.

Sự tương phản gay gắt giữa một bên là thân xác người quá cố đang tan chảy trong lửa và một bên là người con/cháu trong hình tướng vị tân sư tĩnh lặng ngồi quán tưởng ngay trước ngọn lửa đã tạo nên một cú sốc thị giác và tâm lý vô cùng mạnh mẽ cho những người tham dự. Bằng đòn đập tâm lý này, nghi thức thức tỉnh người đang sống khỏi mộng mị trần gian rằng mọi sự tích góp vật chất đều vô nghĩa trước ngọn lửa sinh tử; di sản duy nhất con người mang theo được sau khi nhắm mắt chính là phước báu và chính nghiệp mà mình đã gieo trồng. Đây chính là giá trị minh triết mang tính giáo dục nhân văn đỉnh cao của thực hành tôn giáo Khmer.

4.2. Về giá trị nhân văn của nghi thức Tu trước lửa

Nghi thức Tu trước lửa trong tang lễ của người Khmer vùng đồng bằng sông Cửu Long không chỉ là một thực hành tôn giáo mang tính kỹ thuật nghi lễ mà còn chứa đựng hệ giá trị nhân văn sâu sắc. Đặt ở ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết, nghi thức biến nỗi đau thương mất mát thành một hành trình giáo dục tâm thức, thức tỉnh triết lý sống và củng cố tình đoàn kết cộng đồng.

Giá trị nhân văn trước hết biểu hiện ở đạo lý báo hiếu vượt lên trên những giới hạn phàm tục. Trong tâm thức người Khmer, công ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ là vô bờ bến, và cuộc mưu sinh vất vả đôi khi khiến cha mẹ phải vướng vào những ng hiệp ác hay sai lầm trần thế. Khi người thân qua đời, người con, người cháu quyết định cạo tóc, khoác lên mình tấm y thanh tịnh để tu ngay trước linh cữu và ngọn lửa hỏa táng. Mục đích của hành động này không phải để cầu xin giải thoát cho riêng bản thân người tu, mà là dùng chính phước báu từ sự tu tập, giữ giới và lòng thành kính của mình để gọt rửa, hồi hướng cho người quá cố. Sự hy sinh ngã chấp, buông bỏ những ham muốn cá nhân để hóa giải tội lỗi cho đấng sinh thành là sự cụ thể hóa đỉnh cao của tinh thần hiếu đạo, một nghĩa cử nhân văn biến nỗi bi lụy, khóc than đơn thuần thành hành động tạo phước thiết thực và cao đẹp.

Bên cạnh đó, nghi thức mang giá trị cảnh tỉnh nhân sinh và định hướng chánh nghiệp cho người đang sống. Ngọn lửa hỏa táng bùng cháy thiêu rụi quan tài tượng trưng cho quy luật Vô thường khắc nghiệt của vũ trụ: mọi của cải, danh vọng hay thân xác phàm trần rồi cũng trở về với tro bụi. Mối tương phản giữa vị tân sư mặc y vàng tĩnh lặng hành thiền và ngọn lửa ngút trời tạo nên một biểu tượng thức tỉnh mạnh mẽ đối với những người tham dự lễ tang. Cảnh tượng ấy nhắn nhủ mỗi cá nhân hãy tự nhìn lại bản thân, từ bỏ tham - sân - si, sống vị tha và hướng về những giá trị chân - thiện - mỹ. Cái chết của người đi trước do đó trở thành bài học sống động cho người ở lại, giúp con người điều chỉnh hành vi, biết trân trọng hiện tại và sống có trách nhiệm hơn với gia đình, xã hội.

Cuối cùng, nghi thức Tu trước lửa đóng vai trò là liệu pháp xoa dịu tổn thương tâm lý và thắt chặt tình gắn kết cộng đồng phum sóc. Sự ra đi của một thành viên thường gây ra khủng hoảng tinh thần cho gia quyến, nhưng việc chứng kiến con cháu bước vào con đường tu tập báo hiếu mang lại sự trấn an tâm lý lớn lao, gieo vào lòng người ở lại niềm hy vọng rằng linh hồn người quá cố sẽ được tái sinh vào cõi lành. Đồng thời, sự hiện diện của chư tăng, ông Acha cùng bà con xóm giềng tham gia lễ buộc chỉ tay, gửi lời chúc phúc và cầu nguyện đã tạo nên một không gian cộng cảm ấm áp. Nghi thức không chỉ giúp gia đình vượt qua biến cố đau thương mà còn củng cố tình làng nghĩa xóm, nuôi dưỡng tinh thần tương thân tương ái vốn là bản sắc sinh tồn bền chặt của cư dân Khmer Nam Bộ.

5. Những biến đổi văn hóa và giải pháp bảo tồn giá trị nghi lễ trong bối cảnh hiện đại

5.1. Những biến đổi văn hóa

Trong giai đoạn hiện nay, dưới tác động của đô thị hóa, công nghiệp hóa và sự biến đổi đời sống kinh tế - xã hội vùng đồng bằng sông Cửu Long, nghi thức Tu trước lửa đang đứng trước những thách thức và biến đổi nhất định.

Do áp lực học hành, công việc bận rộn và nhịp sống hiện đại, thời gian xuất gia của người tu có xu hướng ngắn lại, nhiều trường hợp chỉ kéo dài đúng 24 giờ thay vì vài tuần hay vài tháng như truyền thống.

Việc xây dựng các nhà hỏa táng bằng lò điện hiện đại thay thế cho phương pháp thiêu củi truyền thống ngoài trời tuy đảm bảo vệ sinh môi trường nhưng làm giảm đi tính trực quan sinh động của ngọn lửa thiêng và không gian nghi lễ truyền thống. Ở một số địa phương tiếp giáp đô thị hoặc nơi cộng cư giao thoa văn hóa mạnh, sự hiểu biết của thế hệ trẻ Khmer về ý nghĩa biểu tượng sâu xa của nghi lễ có chiều hướng suy giảm, dễ dẫn đến việc thực hiện nghi thức một cách hình thức.

5.2. Định hướng và giải pháp bảo tồn

Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục di sản. Giúp thế hệ trẻ Khmer nhận thức rõ giá trị nhân văn, đạo lý báo hiếu và triết lý sống chứa đựng trong nghi thức Tu trước lửa, tránh cái nhìn lệch lạc coi đây là thủ tục rườm rà.

Phát huy vai trò của chư tăng và ban quản trị chùa. Chư tăng và các vị Acha tiếp tục là hạt nhân gìn giữ, hướng dẫn và truyền dạy chuẩn mực nghi lễ truyền thống.

Hài hòa giữa truyền thống và hiện đại. Khuyến khích việc áp dụng các công nghệ hỏa táng thân thiện với môi trường nhưng vẫn phải tôn trọng, bố trí không gian nghi lễ trang nghiêm cho người tu vẫn có thể thực hiện nghi thức thọ giới và quán niệm một cách nghiêm mật.

Tư liệu hóa di sản. Đẩy mạnh các công trình nghiên cứu điền dã dân tộc học, ghi hình, số hóa toàn bộ diễn trình nghi lễ tang lễ Khmer để phục vụ công tác lưu trữ và quảng bá văn hóa dân tộc.

6. Kết luận

Nghi thức Tu trước lửa (Buốs Múk Plơng) trong tang lễ của người Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long là sự kết tinh kỳ diệu giữa triết lý Phật giáo Nam tông và tín ngưỡng dân gian truyền thống. Đặt tại ranh giới sinh - tử, nghi thức đã chuyển hóa nỗi đau thương thành năng lượng tâm linh tích cực, lấy sự vô thường của kiếp người để thắp sáng đạo lý làm người. Việc bảo tồn và phát huy các giá trị nhân văn của nghi thức này không chỉ có ý ng hĩa quan trọng trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Khmer mà còn góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa dạng của cộng đồng các dân tộc Việt Nam .

Tài liệu tham khảo

1. Chu Văn Tập (2012), Nghi lễ tang ma của người Khmer Nam Bộ, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.

2. Đặng Vũ Thị Thảo (1993), Lễ hội của người Khmer vùng đồng bằng sông Cửu Long, Nxb. Văn hóa Dân tộc, Hà Nội.

3. Huỳnh Ngọc Thu (2013), Báo hiếu trong hành vi tôn giáo của cộng đồng Khmer Nam Bộ, Tạp chí Phát triển Khoa học và Công nghệ Số 13.

4. Mai Thị Ngọc Diệp (2008), Tang ma của người Khmer An Giang, Luận văn Thạc sĩ Dân tộc học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.

5. Ngô Văn Lệ (2018), Văn hóa ứng xử với cái chết của người Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long, Tạp chí Phát triển Khoa học và Công nghệ Số 3.

6. Nguyễn Mạnh Cường (2008), Phật giáo Khmer Nam Bộ, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội. 7. Nguyễn Xuân Nghĩa (2010), Phật giáo Nam tông trong đời sống văn hóa - xã hội của người Khmer Nam Bộ, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo Số 8.

8. Sơn Phước Hoan (Chủ biên) (2014), Tập quán sinh hoạt gia đình và cộng đồng của người Khmer Nam Bộ, Nxb. Văn hóa Dân tộc, Hà Nội.

9. Thạch Phương, Trần Trung Dũng (2009), Văn hóa Khmer Nam Bộ - Nhận diện và giá trị, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội.

10. Trần Văn Bổn (2002), Phong tục và nghi lễ vòng đời người Khmer Nam Bộ, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội.