Gía trị nhân văn qua Lễ mừng cơm mới của người Thổ

Trong kho tàng văn hóa của 54 dân tộc Việt Nam, mỗi cộng đồng đều có những nghi lễ riêng phản ánh cách ứng xử với thiên nhiên và quan niệm về cuộc sống. Với người Thổ ở tỉnh Thanh Hóa, Lễ mừng cơm mới không đơn thuần là nghi lễ ăn mừng sau vụ thu hoạch mà còn là biểu tượng của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, của niềm tin vào sự hài hòa giữa con người với trời đất và là sợi dây kết nối bền chặt các thành viên trong gia đình, dòng họ và cộng đồng.

Theo số liệu điều tra dân số và nhà ở năm 2019 (của Tổng cục Thống kê), dân tộc Thổ có hơn 91.000 người, cư trú chủ yếu tại các tỉnh Nghệ An và Thanh Hóa. Riêng huyện Như Xuân cũ (tỉnh Thanh Hóa) có trên 10.000 người Thổ sinh sống, tập trung tại các địa phương như: Yên Cát (nay là xã Như Thanh); Hóa Quỳ (nay là xã Hóa Quỳ); Cát Vân, Cát Tân (nay là xã Thượng Ninh); Xuân Bình (nay là xã Xuân Bình)... Trải qua nhiều biến động của đời sống xã hội, cộng đồng người Thổ vẫn lưu giữ khá nguyên vẹn nhiều phong tục, tập quán, trong đó Lễ mừng cơm mới được xem là nghi lễ thiêng liêng và quan trọng nhất trong năm.

Tại một hội thảo về văn hóa dân tộc gần đây, bà Vũ Thị Hương, Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Thanh Hóa chia sẻ: Lễ mừng cơm mới của người Thổ là một dạng tín ngưỡng nông nghiệp cổ truyền, phản ánh rõ tư duy vạn vật hữu linh của cư dân trồng lúa nước. Trong quan niệm của người Thổ, cây lúa không chỉ là nguồn lương thực mà còn có linh hồn, được gọi bằng cái tên đầy trân trọng là “Lúa Mẹ”. Chính niềm tin ấy đã hình thành nên hệ thống nghi lễ xoay quanh chu kỳ sinh trưởng của cây lúa, từ lễ xuống giống, lễ cầu mùa đến lễ mừng cơm mới sau mỗi vụ thu hoạch.

Mỗi năm, đồng bào Thổ tổ chức Lễ mừng cơm mới hai lần, vào khoảng tháng 5 và tháng 10 âm lịch, sau khi kết thúc mùa vụ. Trước khi bước vào ngày gặt, chủ nhà sẽ ra ruộng chọn từ ba đến năm bông lúa đẹp nhất, chắc hạt nhất để thực hiện nghi thức “mời hồn lúa” về nhà. Những bông lúa ấy được treo trang trọng cạnh bàn thờ Tổ tiên, như lời mời vị thần lúa cùng trở về chứng giám cho thành quả lao động của con người.

Theo quan niệm của người Thổ, chỉ sau khi hồn lúa đã được rước về, việc thu hoạch mới chính thức bắt đầu. Đây là nghi thức mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện sự tôn trọng đối với thiên nhiên và niềm tin rằng sự sinh sôi của cây lúa luôn có sự che chở của thần linh.

Thầy Mo Lê Văn Chuẩn, ở xã Như Xuân (tỉnh Thanh Hóa), người đã nhiều năm chủ trì các nghi lễ truyền thống của đồng bào Thổ cho biết: “Trong các nghi lễ nông nghiệp của người Thổ, Lễ mừng cơm mới là nghi lễ thiêng liêng nhất. Đây là dịp để con cháu tạ ơn thần linh, thổ công, tổ tiên đã phù hộ cho mùa màng bội thu, đồng thời cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, cuộc sống bình yên”.

Người Thổ luôn quan niệm rằng được mùa thì càng phải biết ơn. Biết ơn đất đã nuôi cây lúa, biết ơn tổ tiên đã khai phá nương rẫy, biết ơn thần linh đã phù hộ cho con cháu khỏe mạnh, lao động thuận lợi. Chính tinh thần tri ân ấy đã trở thành giá trị cốt lõi, được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Và điểm đặc biệt của Lễ mừng cơm mới là công tác chuẩn bị được tiến hành từ rất sớm. Nhiều gia đình nuôi gà, nuôi lợn từ nhiều tháng trước để dành riêng cho ngày lễ. Gạo mới được chọn từ những hạt ngon nhất của vụ mùa vừa thu hoạch. Rượu được nấu từ nếp thơm, ủ đủ thời gian để có hương vị đậm đà.

Khi chọn được ngày lành tháng tốt, gia đình chuẩn bị hai mâm lễ riêng biệt. Mâm cúng thần linh, thổ công gồm lễ vật chay như hoa quả, trầu cau, muối, gạo, rượu và “keo”, hai thanh nứa linh thiêng dùng trong nghi thức gieo quẻ. Mâm cúng gia tiên gồm gà luộc, xôi, cơm mới, cá, rượu, nước giếng hoặc nước mưa cùng vàng mã, thể hiện lòng thành kính đối với ông bà tổ tiên.

Trong mâm lễ của người Thổ có một lễ vật đặc biệt không thể thiếu là bánh ú. Theo người dân ở xã Như Thanh (tỉnh Thanh Hóa) cho biết: Bánh ú dùng trong Lễ mừng cơm mới phải đủ mười hai chiếc và tuyệt đối không có nhân. Con số mười hai tượng trưng cho sự tròn đầy của bốn mùa trong năm, còn bánh không nhân mang ý nghĩa thanh khiết, thể hiện sự trong sáng và lòng thành của con cháu đối với tổ tiên. Đây cũng là một trong những quy ước văn hóa được cộng đồng gìn giữ nghiêm ngặt qua nhiều đời.

Trong toàn bộ nghi lễ, Thầy Mo giữ vai trò là người kết nối giữa con người với thế giới tâm linh. Sau khi đọc bài cúng, Thầy Mo thực hiện nghi thức gieo “keo”, hai thanh nứa được truyền từ đời này sang đời khác. Mỗi lần gieo quẻ là một lần xin ý kiến thần linh về việc chấp nhận lễ vật và lòng thành của gia chủ.

Nếu quẻ được thần linh chấp thuận, Thầy Mo sẽ hô lớn báo hiệu cho con cháu biết, không khí trong ngôi nhà lập tức rộn ràng bởi niềm vui và sự an tâm. Tiếp đó là nghi thức cúng gia tiên và vãi gạo, muối ra bốn phương với ý nghĩa cầu mong mùa màng tiếp tục sinh sôi, cuộc sống đủ đầy.

Một trong những nét đẹp đáng trân trọng của Lễ mừng cơm mới là nguyên tắc “cơm mới phải dâng tổ tiên trước”. Người Thổ tin rằng, nếu con cháu ăn hạt gạo mới trước khi cúng, hồn lúa sẽ buồn, mùa sau sẽ mất mùa. Vì vậy, chỉ sau khi hoàn thành nghi lễ, mọi người mới cùng nhau thưởng thức bữa cơm đầu tiên từ hạt gạo mới.

Đó không chỉ là một quy định mang màu sắc tín ngưỡng mà còn thể hiện sâu sắc đạo lý biết ơn những người đi trước và ý thức trân trọng thành quả lao động.

Nếu phần lễ mang không khí trang nghiêm thì phần hội lại tràn đầy niềm vui. Sau tiếng khấn của Thầy Mo là tiếng cồng chiêng vang vọng khắp bản làng. Người già, thanh niên, phụ nữ và trẻ nhỏ cùng mặc trang phục truyền thống, quây quần bên những mâm cơm mới, cùng uống rượu, hát dân ca, kể chuyện mùa màng và chia sẻ kinh nghiệm sản xuất.

Nhiều trò chơi dân gian, các điệu múa truyền thống và những làn điệu dân ca Thổ được tổ chức từ sáng đến tối, tạo nên không gian văn hóa cộng đồng đậm đà bản sắc. Đây cũng là dịp để các dòng họ thăm hỏi nhau, thanh niên gặp gỡ, người cao tuổi truyền dạy phong tục cho lớp trẻ, góp phần củng cố sự đoàn kết trong cộng đồng.

Và đặc biệt là chính phần hội đã làm cho Lễ mừng cơm mới vượt ra ngoài phạm vi của một nghi lễ tín ngưỡng để trở thành sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc sắc.

Trong bối cảnh hiện nay, khi quá trình đô thị hóa và hội nhập đang tác động mạnh đến đời sống văn hóa các dân tộc thiểu số, việc người Thổ vẫn duy trì Lễ mừng cơm mới mang nhiều ý nghĩa hơn bao giờ hết. Đây không chỉ là hoạt động bảo tồn di sản mà còn góp phần giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống, đạo lý, lòng biết ơn và ý thức bảo vệ môi trường sinh thái.

Tiến sĩ Lò Giàng Páo, Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Hỗ trợ Kinh tế miền núi Việt Nam cho rằng: Nếu được nghiên cứu, tư liệu hóa và tổ chức gắn với phát triển du lịch cộng đồng một cách bài bản, Lễ mừng cơm mới hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng của vùng miền núi tỉnh Thanh Hóa. Tuy nhiên, việc khai thác cần đặt yếu tố bảo tồn giá trị nguyên gốc lên hàng đầu, tránh thương mại hóa làm mất đi tính thiêng và bản sắc của nghi lễ.

Trong quá trình phát triển và hội nhập, Lễ mừng cơm mới của người Thổ vẫn lặng lẽ tồn tại như một ký ức sống của nền văn minh lúa nước nơi miền Tây xứ Thanh. Trong từng hạt gạo mới dâng cúng tổ tiên, trong lời khấn của Thầy Mo, trong tiếng cồng chiêng vang vọng và nụ cười của những người dân bản sau mùa gặt, hiện lên một triết lý sống giản dị nhưng sâu sắc, đò là con người chỉ có thể phát triển bền vững khi biết tri ân thiên nhiên, trân trọng lao động và gìn giữ sự gắn kết cộng đồng.

Chính vì thế, Lễ mừng cơm mới không chỉ là một nghi lễ truyền thống của người Thổ, mà còn là biểu tượng sinh động của bản sắc văn hóa dân tộc, nơi những giá trị nhân văn được gìn giữ và tiếp nối qua từng mùa lúa chín./.