Giữ gìn văn hóa Chăm ở làng nghề dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp

Làng dệt Mỹ Nghiệp, xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa được hình thành từ thế kỷ VI, cách nay 15 thế kỷ, gắn liền với lịch sử phát triển của cộng đồng người Chăm ở Khánh Hòa. Theo phong tục mẫu hệ, nghề dệt của người Chăm chỉ dành riêng cho phụ nữ bằng phương thức “mẹ truyền con nối”. Trải qua hơn 1.500 năm, thế hệ nối tiếp thế hệ, người phụ nữ Chăm đã sở hữu những bí quyết để làm ra sản phẩm dệt thổ cẩm thủ công là vải tấm và vải dây. Từ những tấm vải đó, đôi bàn tay tài hoa của các mẹ, các chị tiếp tục gia công thành các sản phẩm phục vụ yêu cầu của khách hàng như: khăn, chăn, túi xách, quần, áo, ba lô, cà vạt, ví...

Theo PGS.TS, Nguyễn Duy Thiệu, nguyên Phó giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, nghề dệt và sản phẩm dệt ở làng Mỹ Nghiệp có bản sắc riêng, bởi hầu hết là sản phẩm thủ công, được tạo tác bởi kỹ thuật cổ truyền. Các công đoạn như: căng sợi, nhuộm màu (dùng rễ cây, vỏ cây tự nhiên), dệt vải đều được làm bằng tay. Khung dệt truyền thống tạo ra những tấm thổ cẩm có độ dày, độ nổi và hoa văn sắc sảo, độc đáo. Các hoa văn hình thoi, hình rồng, hình chim, sóng nước… không chỉ để trang trí mà còn lưu giữ linh hồn, tín ngưỡng và phong tục của người Chăm Bàlamôn.

Dẫu cuộc sống ngày càng hiện đại nhưng người Chăm vẫn luôn sử dụng trang phục truyền thống hằng ngày. Gặp ông Huỳnh Cạn trong bộ trang phục dân tộc vào một ngày bình thường, ông chia sẻ với chúng tôi rằng người Chăm ở quê mình đã mất nghề dệt truyền thống nên nhất định phải lặn lội từ Lâm Đồng tới làng Mỹ Nghiệp để mua, bởi với người Chăm, trang phục là văn hoá, là hồn cốt của dân tộc.

Cứ ngỡ đó là một trong những điều kiện thuận lợi để làng nghề Mỹ Nghiệp phát triển. Nào ngờ làng đang đứng trước sự cạnh tranh khốc liệt của các sản phẩm dệt bằng máy, vừa nhanh, vừa rẻ, thậm chí cả hàng nhái. Bà Ngụy Thị Mỹ Trang trăn trở tính toán, để dệt một tấm vải dài 1m, thợ thủ công cần 3 ngày. Nếu hoa văn phức tạp, hoa văn cổ thì thời gian hoàn thành phải tính theo tuần, theo tháng. Vậy mà giá thành cũng chỉ được vài ba trăm nghìn đồng.

Anh Phú Minh Tuân, thợ may chuyên nghiệp cho biết, thu nhập của người làm nghề rất thấp. Nếu là thợ may giỏi thì được chừng 5-6 triệu đồng/người/tháng; nếu là thợ dệt thì thấp hơn. Như vậy, thu nhập bình quân chỉ khoảng 200 nghìn đồng/ngày, trong khi công sức, thời gian bỏ ra quá nhiều khiến thế hệ trẻ không mặn mà gắn bó với nghề dệt. Chỉ những người phụ nữ lớn tuổi, không còn điều kiện vượt qua cổng làng để tìm những cơ hội mới tại các đô thị, khu, cụm công nghiệp thì đành ở nhà gắn bó với khung dệt. Cả làng giờ chỉ còn chừng chục hộ theo nghề truyền thống, giảm rất nhiều so với trước đây.

Nổi bật với kỹ thuật dệt thủ công không dùng máy móc, hoa văn mang đậm dấu ấn tín ngưỡng Chăm Pa, lại cùng nằm trong địa bàn, cách làng gốm Bàu Trúc nổi tiếng chưa đầy 3km, làng Mỹ Nghiệp vẫn có khách du lịch tới thăm. Đến đây, du khách được tận mắt chứng kiến các nghệ nhân thực hành nghề dệt thủ công tinh xảo, màu nhuộm hoàn toàn tự nhiên từ vỏ cây, lá cây, những thao tác đưa con thoi rất vui mắt. Nếu có nhu cầu, dưới sự hỗ trợ của nghệ nhân, du khách có thể trực tiếp tham gia vào các công đoạn như kéo sợi, nhuộm màu và thử sức dệt trên khung cửi gỗ truyền thống. Sau khi trải nghiệm, họ được thỏa sức lựa chọn mua sắm các sản phẩm rất đa dạng và đẹp mắt để sử dụng hoặc làm quà kỷ niệm cho một chuyến đi.

Người Chăm làng Mỹ Nghiệp giờ luôn đau đáu ước mong những tấm vải được dệt bằng tay có cơ hội vươn xa đến các thị trường rộng lớn hơn, tới với những người yêu mến và hiểu rõ giá trị của những sản phẩm handmade, từ đó bà con có cơ hội nâng cao thu nhập, để yên tâm bám trụ với nghề truyền thống. Hướng đi này rất cần được quan tâm vì Mỹ Nghiệp luôn là một địa chỉ được du khách tìm đến mỗi khi dừng chân du lịch ở Khánh Hòa, nhất là du khách từ châu Âu, Bắc Mỹ, Nhật Bản yêu thích những sản phẩm mang đậm bản sắc văn hoá dân tộc, tính nghệ thuật dân gian cổ truyền.

Hướng tới phát triển du lịch di sản bền vững, coi phát triển du lịch như là một giải pháp quan trọng để bảo tồn di sản…, theo PGS.TS, Nguyễn Duy Thiệu, các nhà tạo mẫu, đặc biệt là các nhà tạo mẫu mỹ thuật người Chăm cần nghiên cứu nhu cầu người dùng trong và ngoài nước, vượt qua phạm vi cách nhìn của người Chăm để tạo mẫu. Làm thế nào để các sản phẩm vẫn giữ được các giá trị cốt lõi, giữ được hồn cốt của văn hóa Chăm mà vẫn được các cộng đồng khác yêu thích, chấp nhận sử dụng rộng rãi. Nếu có thể, các quỹ tài trợ cần hỗ trợ để xây dựng đội ngũ sáng tạo mẫu mã mới nhưng giữ được hồn cốt cũ.

Mặt khác, đã là du lịch di sản thì các điểm trưng bày giới thiệu sản phẩm cần phải làm theo cách di sản. Hiện nay ở các điểm tham quan, rất nhiều sản phẩm được bày đặt làm cho du khách “loạn thị”, chỉ cảm nhận được vẻ đẹp, tính tiện ích mà chưa thấy được hồn cốt văn hóa trong sản phẩm. Cách giới thiệu như thế nào để trong một thời gian rất ngắn, du khách nhận ra ngay các giá trị của cả phần xác lẫn phần hồn của sản phẩm thì cần có sự hỗ trợ của các chuyên gia làm bảo tàng.

Thực tế cho thấy, dù đang đối mặt với nhiều khó khăn nhưng hoạt động sản xuất kinh doanh của làng nghề vẫn luôn ưu việt hơn so với sản xuất thuần nông ở các khía cạnh như: khả năng giải quyết việc làm, tạo ra thu nhập ổn định, cải thiện mức sống cho người lao động. Bên cạnh đó, các ngành, địa phương cũng đang tích cực thực hiện phong trào “mỗi làng một nghề” nhằm phát huy nguồn lực sẵn có của và sự hỗ trợ của Nhà nước để tạo ra bước chuyển biến cơ bản về ngành nghề ở khu vực nông thôn, mở rộng thị trường tiêu thụ trong và ngoài nước.

Giữ nghề dệt truyền thống ở Mỹ Nghiệp không chỉ là giữ một sinh kế mà còn là giữ những giá trị văn hóa đã được trao truyền qua nhiều thế hệ. Khi nghề được đặt trong mối liên kết với du lịch, sáng tạo mẫu mã và mở rộng thị trường, những tấm thổ cẩm mang hồn văn hóa Chăm sẽ có thêm cơ hội bước ra khỏi không gian làng nghề để đến với nhiều người hơn. Đó cũng là cách để di sản không chỉ được bảo tồn, mà tiếp tục sống trong đời sống đương đại.