Hoa văn thổ cẩm - "Văn bản không chữ" truyền tải văn hóa của người Hrê

Ở vùng đất Ba Động, nơi những dãy núi phía Tây Quảng Ngãi nối dài với đại ngàn Trường Sơn, qua đôi bàn tay khéo léo của những người phụ nữ Hrê, từng sợi chỉ bông, sợi chỉ nhuộm màu tự nhiên dần kết thành những tấm vải thổ cẩm mang vẻ đẹp mộc mạc nhưng tinh tế. Điều đặc biệt làm nên giá trị của thổ cẩm Hrê không chỉ nằm ở kỹ thuật dệt thủ công, mà còn ở hệ thống hoa văn độc đáo, nơi thiên nhiên núi rừng được tái hiện bằng ngôn ngữ của đường nét và màu sắc.

Đối với người Hrê, dệt thổ cẩm là một  phần của đời sống văn hóa. Mỗi cô gái Hrê từ khi còn nhỏ đã được bà, được mẹ hướng dẫn cách xe sợi, nhuộm chỉ, mắc khung cửi và học thuộc từng mô-típ hoa văn cổ. Và vì thế nghề dệt không chỉ truyền kỹ năng lao động, đồng thời còn truyền ký ức văn hóa của cộng đồng.

Ông Nguyễn Văn Sinh, Chủ tịch UBND xã Ba Động (tỉnh Quảng Ngãi) chia sẻ: Hệ thống hoa văn trên thổ cẩm Hrê là một dạng “văn bản không chữ”, phản ánh khá đầy đủ môi trường sinh thái, tín ngưỡng và thế giới quan của cư dân miền núi. Trong điều kiện chưa có chữ viết phổ biến, chính những hoa văn ấy đã góp phần lưu giữ tri thức và bản sắc dân tộc qua nhiều thế hệ.

Và điểm nổi bật của thổ cẩm Hrê là hầu hết các họa tiết đều được lấy cảm hứng trực tiếp từ thiên nhiên. Núi rừng không chỉ là nơi cư trú, đồng thời còn là nguồn sống của đồng bào Hrê. Vì vậy, hình ảnh những dãy núi trập trùng, con suối uốn lượn, cây cổ thụ, bông lúa, chim rừng hay dấu chân thú đều được nghệ nhân cách điệu thành các mô-típ hình học giàu tính biểu tượng.

Những đường răng cưa liên tiếp tượng trưng cho các dãy núi bao quanh bản làng; các đường song song mô phỏng dòng nước chảy; hình thoi tượng trưng cho hạt lúa - biểu tượng của sự no đủ; còn những ô vuông nhỏ gợi lên hình ảnh nương rẫy trên sườn đồi. Mỗi họa tiết đều mang ý nghĩa riêng nhưng khi kết hợp lại tạo thành một bố cục hài hòa, phản ánh quan niệm về sự cân bằng giữa con người và thiên nhiên.

Chị Phạm Thị Say, thôn Làng Teng, xã Ba Động (tỉnh Quảng Ngãi) cho biết: Người phụ nữ Hrê không dệt theo bản mẫu mà ghi nhớ hoa văn bằng trí nhớ và cảm xúc. Bởi vậy, cùng một mô-típ nhưng mỗi tấm vải lại mang một sắc thái riêng, thể hiện cá tính và trình độ của người dệt.

Nếu hoa văn là linh hồn thì màu sắc chính là hơi thở của thổ cẩm Hrê. Khác với nhiều dòng thổ cẩm có gam màu rực rỡ, thổ cẩm Hrê sử dụng bảng màu tương đối tiết chế với nền chàm hoặc đen, kết hợp các dải đỏ, trắng và vàng.

Những gam màu ấy đều được tạo nên từ nguyên liệu tự nhiên như lá chàm, vỏ cây, rễ cây và các loại quả rừng. Theo quan niệm truyền thống, màu đen tượng trưng cho đất mẹ, màu đỏ biểu trưng cho sức sống và mặt trời, màu trắng thể hiện sự tinh khiết, còn màu vàng là ước vọng về mùa màng bội thu.

Việc sử dụng thuốc nhuộm tự nhiên cũng phản ánh tri thức sinh thái phong phú của người Hrê. Họ hiểu từng loại cây trong rừng, biết thời điểm thu hái để tạo ra màu sắc bền đẹp mà không làm tổn hại môi trường.

Để hoàn thành một tấm thổ cẩm có hoa văn truyền thống, người phụ nữ Hrê phải trải qua nhiều công đoạn từ trồng bông, thu hoạch, kéo sợi, nhuộm màu, phơi chỉ, mắc khung rồi mới bắt đầu dệt. Riêng công đoạn tạo hoa văn là khó nhất bởi mọi đường nét đều được thực hiện thủ công, đòi hỏi sự chính xác và kiên trì.

Có những bộ váy lễ hội phải mất từ một đến hai tháng mới hoàn thành. Mỗi sai sót nhỏ đều có thể làm hỏng bố cục của cả tấm vải. Chính vì vậy, nghề dệt không chỉ cần sự khéo léo, đặc biệt còn đòi hỏi tính kỷ luật và óc thẩm mỹ cao.

Trong đời sống cộng đồng, thổ cẩm Hrê hiện diện ở hầu hết các sự kiện quan trọng, như: lễ cưới, lễ mừng lúa mới, lễ cúng thần lúa, lễ cúng bến nước hay các nghi lễ vòng đời. Những bộ trang phục được dệt công phu không chỉ thể hiện vẻ đẹp của người mặc, đồng thời còn phản ánh vị thế gia đình và sự khéo léo của người phụ nữ.

Đặc biệt, trong lễ hội truyền thống, những hoa văn trên váy áo còn mang ý nghĩa cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia đình hạnh phúc và cộng đồng đoàn kết.

Theo thống kê của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi, người Hrê là một trong những cộng đồng dân tộc thiểu số có dân số đông nhất của tỉnh, tập trung chủ yếu ở các địa phương vùng núi, như: Ba Động, Ba Tơ, Minh Long, Sơn Hà... Nghề dệt thổ cẩm vẫn được duy trì ở nhiều làng, tuy nhiên số nghệ nhân thành thạo các mô-típ hoa văn cổ đang giảm dần do lớp trẻ ít còn theo nghề.

Nguyên nhân xuất phát từ sự thay đổi trong đời sống kinh tế - xã hội. Trang phục công nghiệp ngày càng phổ biến, trong khi nghề dệt đòi hỏi nhiều thời gian nhưng thu nhập chưa tương xứng. Không ít khung cửi đã ngừng hoạt động, kéo theo nguy cơ mai một nhiều hoa văn cổ.

Những năm gần đây, cùng với việc triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030, tỉnh Quảng Ngãi đã quan tâm hỗ trợ bảo tồn nghề dệt truyền thống thông qua việc mở các lớp truyền dạy, hỗ trợ thiết bị, thành lập tổ hợp tác và quảng bá sản phẩm.

Tại xã Ba Động (tỉnh Quảng Ngãi), nhiều nghệ nhân đã chủ động kết hợp hoa văn truyền thống với các sản phẩm hiện đại như túi xách, khăn quàng, ví, áo khoác, đồ lưu niệm... tạo thêm giá trị kinh tế mà vẫn giữ được bản sắc. Một số sản phẩm đã được giới thiệu tại các hội chợ OCOP, tuần lễ văn hóa - du lịch và các sự kiện xúc tiến thương mại của tỉnh.

Theo ông Phạm Giang Nam, Bí thư Đảng ủy xã Ba Tơ (tỉnh Quảng Ngãi) chia sẻ: Điều quan trọng nhất trong bảo tồn thổ cẩm Hrê là giữ nghề dệt, đồng thời còn phải gìn giữ hệ thống hoa văn truyền thống. Mỗi mô-típ đều chứa đựng tri thức địa phương tích lũy qua hàng trăm năm và phản ánh tư duy thẩm mỹ riêng của cộng đồng Hrê.

Vì vậy, cần sớm tiến hành số hóa toàn bộ hệ thống hoa văn, lập hồ sơ tư liệu khoa học, xây dựng cơ sở dữ liệu về ý nghĩa của từng họa tiết và hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ. Đồng thời, cần gắn bảo tồn nghề dệt với phát triển du lịch cộng đồng để tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Trong xu hướng phát triển du lịch trải nghiệm, những làng nghề dệt ở Ba Động hoàn toàn có thể trở thành điểm đến hấp dẫn. Du khách không chỉ được quan sát quá trình dệt mà còn trực tiếp trải nghiệm xe sợi, nhuộm màu, dệt hoa văn và lắng nghe những câu chuyện văn hóa phía sau từng họa tiết.

Đó là loại hình du lịch mang giá trị nhân văn cao, vừa góp phần bảo tồn di sản, vừa nâng cao thu nhập cho cộng đồng.

Nhìn rộng hơn, mỗi tấm thổ cẩm của người Hrê là sự kết tinh của lao động, mỹ thuật dân gian và tri thức sinh thái. Trên từng sợi chỉ vẫn hiện hữu hình bóng của đại ngàn Trường Sơn, của những cánh rừng nguyên sinh, của dòng suối đầu nguồn và những mùa lúa chín trên nương.

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, khi bản sắc văn hóa ngày càng trở thành nguồn lực cho phát triển kinh tế sáng tạo và du lịch bền vững, những đường dệt của người Hrê ở xã Ba Động (tỉnh Quảng Ngãi) càng có ý nghĩa đặc biệt. Đó là minh chứng sinh động cho sức sống bền chặt, gắn kết của văn hóa dân tộc, đồng thời khẳng định rằng, từ những giá trị tưởng chừng bình dị nhất vẫn có thể tạo nên nguồn lực, sức hút lớn, góp phần đưa hình ảnh văn hóa Quảng Ngãi đến gần hơn với bạn bè trong nước và quốc tế, ông Phạm Giang Nam chia sẻ thêm./.