Chị Vương Thị Thương cẩn thận treo những quả hồng vành khuyên lên giàn phơiHồng vành khuyên là đặc sản có tiếng của tỉnh Lạng Sơn. Với nhiều gia đình người dân tộc thiểu số xứ Lạng, cây hồng đã tạo ra sinh kế quan trọng của người dân . Nhưng nông sản tươi thường có một điểm yếu, chính là yếu tố mùa vụ. Hồng chín rộ trong một khoảng thời gian ngắn, chừng 2 tháng. Quả ngon nhưng dễ dập, khó bảo quản lâu. Khi hàng nghìn tấn hồng cùng lúc đưa ra thị trường, người trồng rất dễ rơi vào thế bị động, có sản phẩm nhưng không phải lúc nào cũng có quyền quyết định giá bán.
Chị Vương Thị Thương nhìn thấy bài toán ấy từ chính quê hương mình. Mùa hồng đến, cây trĩu quả, người dân vất vả chăm sóc, nhưng giá trị thu về chưa tương xứng với công sức bỏ ra. Chị Thương bắt đầu tìm cách trả lời cho một câu hỏi không dễ có đáp án, đó là làm thế nào để quả hồng mang lại giá trị cao hơn, thay vì vừa chín đã phải bán tươi?
Năm 2017, chị Thương bắt đầu mày mò thử nghiệm ý tưởng hồng treo gió. Có những mẻ hồng thất bại, mất hàng tấn nguyên liệu do bị mốc, hỏng bởi thời tiết thay đổi. Không bỏ cuộc, chị thử nghiệm công nghệ của Đà Lạt (Lâm Đồng) và một số nước khác. Sau đó, chị quyết định lựa chọn công nghệ của Nhật Bản vào sản xuất.
Chị đã đầu tư xưởng sản xuất hơn 1.000 m², gồm khu sơ chế, nhà kính treo hồng, kho lạnh và các thiết bị phục vụ sản xuất với tổng vốn hơn 1 tỷ đồng. Vào mùa, những quả hồng tươi được chọn kỹ, gọt vỏ, giữ lại cuống rồi treo trong nhà kính. Dưới tác động của gió, quả hồng dần săn lại, vị chát giảm đi, thịt quả trở nên dẻo và ngọt hơn. Từ một loại quả tươi vốn khó bảo quản, hồng vành khuyên trở thành sản phẩm có thể đóng gói, vận chuyển xa và tiêu thụ quanh năm.
Đó chính là điểm đáng chú ý nhất trong câu chuyện của Vương Thị Thương. Chị không chỉ làm ra một sản phẩm, mà đang thử xây dựng một chuỗi giá trị để người trồng hồng có thể đứng ở vị trí tốt hơn trong chuỗi ấy. Nếu một kilôgam hồng tươi chỉ bán được khoảng 15.000-20.000 đồng thì sản phẩm hồng treo gió có thể đạt khoảng 300.000-400.000 đồng/kg thành phẩm, tức giá trị gia tăng tăng lên hàng chục lần sau chế biến. Tất nhiên, không thể lấy mức giá thành phẩm để giản đơn quy đổi thành thu nhập của người nông dân, bởi còn chi phí sơ chế, hao hụt, nhà kính, nhân công, bảo quản, đóng gói và tiêu thụ. Nhưng chính sự chênh lệch ấy cho thấy một điều quan trọng, đó là nông sản đã được tạo thêm giá trị trước khi rời khỏi vùng đất đã sinh ra nó.
Chị Thương (thứ 2 từ phải sang) trong buổi bán hàng trên nền tảng TikTok Tháng 4/2023, Hợp tác xã Nông sản sạch Toàn Thương được thành lập do chị Thương làm giám đốc. Từ đây, Hợp tác xã phát triển vùng nguyên liệu theo hướng hữu cơ, kết nối với nông dân chế biến nhiều loại nông sản theo mùa như mắc mật sấy khô, mắc mật chua ngọt, mận sấy, hồng treo gió… ra thị trường rộng hơn. Hợp tác xã hiện tạo việc làm cho hơn 100 lao động, trong đó có hơn 30 phụ nữ dân tộc Tày, Nùng trực tiếp tham gia vào chuỗi sản xuất hàng hóa hiện đại hơn.
Với phụ nữ dân tộc thiểu số, có một công việc ngay tại quê nhà đồng nghĩa với việc họ có thể ở lại bản làng, sống gần người thân, có thêm thu nhập và gia tăng tiếng nói trong gia đình. Quan trọng hơn, trong chuỗi sản xuất, khi được đào tạo kỹ thuật, tiếp cận thị trường, tham gia hợp tác xã và học cách bán hàng trên nền tảng số, phụ nữ dân tộc thiểu số có thể tiến lên những vị trí khác: người sản xuất, người kinh doanh, người quản lý, thậm chí là chủ doanh nghiệp.
Chính chị Thương là một ví dụ. Giờ đây, chị đã thành thạo cách marketing, cách đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội. Quả hồng từ triền núi Lạng Sơn đã đi xa hơn nhờ vào chiếc điện thoại. Mô hình của chị Thương gợi ra một vấn đề rộng hơn, đó là muốn duy trì sinh kế bền vững phải giúp đồng bào tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, từ sản xuất đến chế biến, tiêu chuẩn hóa, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường.
Điều chị Thương đang làm hôm nay cũng cho thấy tiềm năng đất đai, nông sản, văn hóa tộc người chỉ thực sự trở thành nguồn lực phát triển khi được kết hợp với tinh thần khởi nghiệp và người trồng phải được hỗ trợ để trở thành một mắt xích của chuỗi giá trị, giúp họ có động lực để biến lợi thế thành cơ hội phát triển bền vững và lâu dài, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế gia đình và kinh tế-xã hội của địa phương.
