Bảo tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông trên đỉnh Non ThiêngTừ khóa: Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử; Nhập thế; Đồng bào tôn giáo; An ninh, trật tự; Biên giới Quảng Ninh; Đại đoàn kết.
1. Đặt vấn đề
Quảng Ninh giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng về kinh tế, chính trị, quốc phòng và an ninh với hơn 118km đường biên giới đất liền giáp Trung Quốc và bờ biển dài trên 250km. Đây không chỉ là phên dậu phía Đông Bắc mà còn là vùng đất giàu truyền thống, nơi hội tụ nhiều sắc thái văn hóa dân tộc và là chốn Tổ của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử do Phật Hoàng Trần Nhân Tông sáng lập vào cuối thế kỷ XIII. Trong dòng chảy lịch sử, Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử là sự kết tinh giữa triết lý Phật giáo với tinh thần yêu nước, ý thức tự cường dân tộc. Tư tưởng “Cư trần lạc đạo” và “Hòa quang đồng trần” đã tạo nên bản sắc nhập thế đặc sắc, đưa Phật giáo gắn liền với sự nghiệp dựng nước và giữ nước.
Trước yêu cầu bảo vệ an ninh, trật tự và chủ quyền biên giới quốc gia hiện nay, việc huy động sức mạnh tổng hợp của toàn dân, trong đó có đồng bào các tôn giáo, có ý nghĩa chiến lược. Tại vùng biên giới Quảng Ninh, nơi sinh sống của nhiều đồng bào dân tộc thiểu số (Dao, Tày, Sán Dìu, Sán Chỉ...) cùng lực lượng tăng ni, phật tử, giá trị văn hóa - đạo đức của Phật giáo Trúc Lâm đã hòa nhập tích cực với đời sống xã hội. Việc nhận diện và lan tỏa các giá trị này không chỉ có ý nghĩa lý luận về văn hóa - tôn giáo học, mà còn có giá trị thực tiễn sâu sắc trong công tác quản lý nhà nước về tôn giáo và củng cố thế trận an ninh Nhân dân vùng biên ải.
2. Tinh thần Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử
Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử do Phật Hoàng Trần Nhân Tông sáng lập vào cuối thế kỷ XIII đại diện cho đỉnh cao phát triển của Phật giáo dân tộc, thể hiện bản lĩnh và trí tuệ Đại Việt. Trúc Lâm Yên Tử xây dựng bản sắc riêng với trục tư tưởng xuyên suốt: tinh thần nhập thế gắn liền với ý thức bảo vệ và khẳng định chủ quyền dân tộc.
Bản sắc nhập thế xuất phát từ triết lý “Cư trần lạc đạo” (Ở đời vui đạo) và “Hòa quang đồng trần”. Trong Cư trần lạc đạo phú, Trần Nhân Tông khẳng định chân lý Phật giáo không nằm ở sự trốn chạy thực tại hay nơi rừng sâu núi thẳm; giác ngộ chính là sự tỉnh thức trong từng hành động thường nhật và trách nhiệm với cộng đồng, đất nước. Triết lý này biến giáo lý giải thoát cá nhân thành động lực tinh thần thúc đẩy con người dấn thân phục vụ xã hội.
Ra đời sau chiến thắng lẫy lừng trước các cuộc xâm lược Nguyên - Mông, Thiền phái Trúc Lâm mang đậm tinh thần yêu nước. Vua Trần Nhân Tông khi khoác áo cà sa không từ bỏ trách nhiệm với giang sơn; hành trạng của ngài trên đỉnh Yên Tử và các chuyến hoằng pháp là sự tiếp nối sự ng-hiệp giữ nước bằng phương thức mới: củng cố nền tảng văn hóa - tinh thần dân tộc. Ý thức chủ quyền thể hiện trước hết ở sự độc lập về tư tưởng. Việc hợp nhất ba dòng thiền cũ (Tì ni đa lưu chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đường) thành một dòng thiền duy nhất mang bản sắc Đại Việt là tuyên ngôn về chủ quyền văn hóa.
Sự lan tỏa hệ thống tự viện Trúc Lâm từ trung tâm Yên Tử, Đông Triều ra các địa bàn Đông Bắc và dải đất ven biển, hải đảo đã đặt nền móng vững chắc cho không gian văn hóa dân tộc. Trong bối cảnh lịch sử hiện đại, truyền thống đó tiếp tục được kế thừa khi các ngôi chùa thuần Việt được phục dựng, xây dựng mới nơi biên cương, đóng vai trò như những cột mốc tâm linh - văn hóa khẳng định chủ quyền lãnh thổ quốc gia.
3. Sự lan tỏa của tinh thần Trúc Lâm Yên Tử trong đời sống xã hội vùng biên giới Quảng Ninh
Là cửa ngõ giao thương và phên dậu Đông Bắc, Quảng Ninh là nơi hội tụ đa dạng văn hóa và là cái nôi phát tích của Thiền phái Trúc Lâm. Tinh thần Trúc Lâm đã vượt khỏi không gian chốn Tổ, hòa nhập tích cực vào đời sống xã hội vùng biên.
Thứ nhất, góp phần định hình chuẩn mực đạo đức và lối sống hòa hợp trong cộng đồng. Triết lý “Cư trần lạc đạo” và giáo lý từ bi, ngũ giới, thập thiện khi đi vào đời sống đã giao thoa, bổ trợ cho hương ước, luật tục tiến bộ của các cộng đồng dân cư vùng biên. Các giá trị đạo đức Phật giáo giúp điều chỉnh hành vi, hướng con người tới sự hòa hợp, vị tha, tôn trọng pháp luật, góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, giảm thiểu mâu thuẫn nội bộ trong Nhân dân.
Thứ hai, xây dựng không gian văn hóa - tâm linh gắn liền với bảo vệ chủ quyền quốc gia. Những năm qua, hệ thống công trình Phật giáo Trúc Lâm được phục dựng và xây dựng mới tại các địa bàn chiến lược (chùa Xã Tắc, chùa Nam Thọ tại Móng Cái; chùa Trúc Lâm Quảng Đức tại Hải Hà; chùa Trúc Lâm Cô Tô, chùa Trúc Lâm Đảo Trần...). Sự hiện diện của các tự viện mang kiến trúc truyền thống thời Trần không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng chính đáng của Nhân dân mà còn tạo điểm tựa tinh thần vững chắc cho ngư dân vươn khơi bám biển và đồng bào bám bản giữ đất.
Thứ ba, thực tiễn hóa tinh thần nhập thế qua công tác an sinh xã hội, Thực hiện phương châm “Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội”, Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Quảng Ninh cùng tăng ni, phật tử đã phối hợp tích cực với chính quyền, bộ đội biên phòng và công an triển khai nhiều chương trình thiết thực như: trao tặng nhà đại đoàn kết, xây dựng trường học, cầu dân sinh, hỗ trợ hộ nghèo biên giới. Các hoạt động này trực tiếp cải thiện đời sống Nhân dân, củng cố mối quan hệ đoàn kết quân - dân và củng cố niềm tin của quần chúng vào chính sách của Đảng, Nhà nước.
4. Vai trò của đồng bào tôn giáo đối với công tác bảo đảm an ninh, trật tự vùng biên
Tại địa bàn biên giới trọng yếu như Móng Cái, Hải Hà, Bình Liêu, đồng bào tôn giáo, chủ yếu là Phật giáo cùng quần chúng Nhân dân đã và đang khẳng định vị thế là chủ thể tích cực, trực tiếp tham gia xây dựng thế trận an ninh Nhân dân gắn với thế trận quốc phòng toàn dân vững chắc.
Một là, củng cố và phát huy khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Thấm nhuần tinh thần phụng sự và hòa hợp của Phật giáo Trúc Lâm, tăng ni, phật tử và tín đồ vùng biên luôn tin tưởng, chấp hành tốt chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Mối quan hệ phối hợp chặt chẽ, gắn kết giữa chức sắc, tăng ni với chính quyền địa phương, bộ đội biên phòng và công an đã tạo nên sự đồng thuận xã hội sâu sắc. Sự đồng lòng này trở thành nền tảng vững chắc giúp xây dựng thế trận lòng dân, đập tan mọi âm mưu lợi dụng vấn đề tôn giáo, dân tộc nhằm chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc của các thế lực thù địch.
Hai là, tích cực, chủ động tham gia phong trào Toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc. Đông đảo tín đồ tôn giáo tại các xã, phường biên giới đã tự nguyện đăng ký tham gia các mô hình tự quản như “Tổ tự quản đường biên mốc giới”, “Tổ tự quản an ninh trật tự thôn bản”. Đồng bào tôn giáo phối hợp với lực lượng biên phòng, công an xã trong các đợt tuần tra nội địa, chủ động cung cấp hàng trăm nguồn tin có giá trị phục vụ công tác điều tra, đấu tranh phòng, chống tội phạm. Bên cạnh đó, nhờ sự sâu sát và uy tín của lực lượng chức sắc, tăng ni cơ sở, nhiều mâu thuẫn, tranh chấp nội bộ trong Nhân dân đã được hòa giải kịp thời, giải quyết dứt điểm ngay từ mầm mống, không để phát sinh thành điểm nóng về an ninh, trật tự.
Ba là, làm lá chắn tinh thần trong phòng, chống tội phạm và nâng cao sức đề kháng trước các hiện tượng tôn giáo lệch chuẩn. Trước nguy cơ xâm nhập của tội phạm ma túy, buôn lậu, mua bán người, xuất nhập cảnh trái phép và sự lan truyền của các hiện tượng tôn giáo mới lệch chuẩn, đồng bào tôn giáo luôn nâng cao tinh thần cảnh giác, cam kết không vi phạm và tích cực tố giác tội phạm. Tăng ni trụ trì các tự viện vùng biên giới như chùa Xã Tắc, chùa Trúc Lâm Quảng Đức, đã phát huy vai trò của người có uy tín, khéo léo lồng ghép nội dung tuyên truyền pháp luật, chủ quyền biên giới và vạch trần bản chất của các giáo phái lạ trong các buổi giảng pháp, giúp tín đồ và người dân nâng cao sức đề kháng trước các thông tin sai trái, xuyên tạc.
Bốn là, đóng góp nguồn lực xã hội vào phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ chủ quyền biển đảo. Phát huy tinh thần nhập thế, đồng bào tôn giáo tích cực tham gia các mô hình “Chùa cảnh văn minh, an toàn về an ninh, trật tự”, “Mái ấm cho người nghèo nơi biên giới”, huy động các nguồn lực xã hội hóa để hỗ trợ sinh kế, xây dựng hạ tầng nông thôn mới cho các hộ nghèo vùng cao. Tại các đảo chiến lược như Cô Tô, Vân Đồn hay dải đảo ven bờ, các phật tử ngư dân kiên cường vươn khơi bám biển, vừa phát triển kinh tế thủy sản vừa phối hợp với các lực lượng chức năng làm nhiệm vụ quan sát, nắm tình hình trên biển, trở thành những cột mốc sống khẳng định và bảo vệ chủ quyền biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc.
5. Những bất cập và thách thức đặt ra
Bên cạnh những kết quả đạt được, việc phát huy nguồn lực Phật giáo Trúc Lâm và vai trò của đồng bào tôn giáo vùng biên giới Quảng Ninh còn đối mặt với một số thách thức.
Thứ nhất, nguy cơ lợi dụng vấn đề dân tộc, tôn giáo của các thế lực thù địch. Vùng cao biên giới có trình độ dân trí và nhận thức pháp luật của một bộ phận Nhân dân còn hạn chế, đời sống kinh tế còn nhiều khó khăn. Các thế lực xấu và một số tổ chức mạo danh tôn giáo, hiện tượng tôn giáo mới lệch chuẩn lợi dụng đặc điểm này để tuyên truyền trái phép, kích động chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Thứ hai, nguy cơ thương mại hóa và biến tướng hoạt động tâm linh. Sự phát triển nhanh chóng của du lịch tâm linh tại các danh lam thắng cảnh kéo theo nguy cơ thương mại hóa đời sống tâm linh. Tại một số cơ sở, việc tổ chức các hoạt động biến tướng, thực hành lệch chuẩn hoặc quản lý tài chính, đất đai tôn giáo thiếu minh bạch có lúc gây bức xúc dư luận, làm ảnh hưởng đến giá trị linh thiêng của di sản Trúc Lâm.
Thứ ba, thách thức từ công tác quản lý tôn giáo trên không gian mạng. Việc tăng ni, phật tử sử dụng mạng xã hội ngày càng phổ biến, trong khi khả năng tự đề kháng trước thông tin sai lệch của một bộ phận tín đồ còn hạn chế. Một số đối tượng xấu đã sử dụng không gian mạng để phát tán thông tin xuyên tạc chính sách tôn giáo của Nhà nước, kích động mâu thuẫn tôn giáo.
Thứ tư, hạn chế trong công tác quản lý nhà nước và cơ chế phối hợp. Đội ngũ cán bộ làm công tác tôn giáo ở cấp xã, thôn bản vùng miền núi còn mỏng, thiếu chuyên sâu về lý luận và kỹ năng dân vận. Cơ chế phối hợp giữa các lực lượng chức năng với Giáo hội và các cơ sở tôn giáo có lúc chưa chặt chẽ; việc quy hoạch xây dựng cơ sở thờ tự vùng biên có thời điểm chưa đồng bộ với quy hoạch phòng thủ quốc phòng - an ninh.
6. Giải pháp tiếp tục phát huy giá trị Phật giáo Trúc Lâm và vai trò của đồng bào tôn giáo
Nhằm khắc phục các hạn chế nêu trên, tiếp tục biến nguồn lực tâm linh - văn hóa Phật giáo Trúc Lâm thành sức mạnh củng cố an ninh biên giới, cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp sau:
Một là, tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật và nâng cao nhận thức cho đồng bào vùng biên. Đổi mới nội dung, hình thức tuyên truyền Luật Tín ngưỡng, tôn giáo, Luật Biên giới quốc gia phù hợp với trình độ nhận thức của đồng bào dân tộc thiểu số. Phát huy vai trò của tăng ni, chức sắc, người có uy tín trong việc hướng dẫn phật tử và Nhân dân thực hành tín ngưỡng thuần túy, nhận diện và cảnh giác trước các chiêu trò lợi dụng tôn giáo để chia rẽ khối đại đoàn kết.
Hai là, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về tôn giáo và di sản. Quản lý chặt chẽ các hoạt động du lịch tâm linh, kiên quyết xử lý các hành vi thương mại hóa, biến tướng thực hành tâm linh hoặc trục lợi tín ngưỡng tại các tự viện Trúc Lâm. Rà soát, hoàn thiện quy hoạch cơ sở thờ tự vùng biên giới, bảo đảm sự hài hòa giữa nhu cầu tín ngưỡng chính đáng của Nhân dân với yêu cầu quy hoạch thế trận phòng thủ quốc phòng - an ninh.
Ba là, chủ động định hướng và quản lý hoạt động tôn giáo trên không gian mạng. Tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn tăng ni, phật tử chấp hành Luật An ninh mạng và Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội. Lực lượng chức năng cần phối hợp với Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo tỉnh xây dựng các kênh thông tin chính thống, lan tỏa các giá trị văn hóa Phật giáo chuẩn mực, kịp thời phát hiện và đấu tranh phản bác các thông tin sai trái, xuyên tạc trên không gian mạng.
Bốn là, kiện toàn bộ máy cán bộ làm công tác tôn giáo và củng cố cơ chế phối hợp liên ngành. Đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ lý luận, kiến thức quản lý nhà nước và kỹ năng dân vận cho đội ngũ cán bộ làm công tác tôn giáo cấp xã, thôn bản vùng biên giới. Xây dựng cơ chế phối hợp thường xuyên, hiệu quả giữa lực lượng công an, biên phòng, chính quyền địa phương với Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo tỉnh Quảng Ninh trong công tác nắm tình hình, vận động quần chúng và giải quyết dứt điểm các vấn đề tôn giáo phát sinh ngay từ cơ sở.
7. Kết luận
Tinh thần Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử với bản sắc nhập thế, tinh thần yêu nước và tư tưởng đại đoàn kết là di sản văn hóa, tinh thần vô giá của dân tộc Việt Nam. Tại vùng đất biên cương Quảng Ninh, tinh thần ấy đã và đang biến thành sức mạnh vật chất sinh động, biểu hiện rõ nét qua sự đồng lòng, tận tụy của đồng bào tôn giáo trong sự nghiệp giữ gìn an ninh, trật tự, bảo vệ vững chắc từng cột mốc chủ quyền biên giới quốc gia của Tổ quốc.
Việc nhận diện, tôn vinh và tiếp tục phát huy nguồnlực văn hóa - tâm linh Trúc Lâm Yên Tử không chỉ góp phần xây dựng một vùngbiên giới Quảng Ninh hòa bình, hữu nghị, ổn định và phát triển, mà còn cung cấpnhững bài học kinh nghiệm thực tiễn quý báu cho công tác tôn giáo, củng cố khốiđại đoàn kết toàn dân tộc trong chiến lược bảo vệ an ninh quốc gia thời kỳ mới
*Học viện Chính trị khu vực II
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng (2020), Giáo trình Công tác vận động quần chúng của bộ đội biên phòng ở khu vực biên giới, Nxb. Quân đội Nhân dân, Hà Nội.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội.
3. Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Quảng Ninh (2022), Lịch sử Phật giáo Quảng Ninh và tinh thần Trúc Lâm Yên Tử, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội.
4. Nguyễn Tài Thư (Chủ biên) (2008), Lịch sử Phật giáo Việt Nam, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
5. Thích Thanh Quyết, Tư tưởng nhập thế của Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử và giá trị đối với xã hội hiện đại, Tạp chí Nghiên cứu Phật học số 5/2018.
6. Thích Cảnh Lực, Phát huy nguồn lực văn hóa Phật giáo Trúc Lâm trong xây dựng đời sống văn hóa cơ sở tại tỉnh Quảng Ninh, Tạp chí Tôn giáo và Dân tộc số 11/2021.
7. Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Ninh (2023), Báo cáo tổng kết 10 năm thực hiện Nghị quyết số 28-NQ/TW về Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh, Quảng Ninh.
8. Viện Triết học - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (2019), Trần Nhân Tông và Thiền phái Trúc Lâm: Giá trị tư tưởng và lịch sử, Nxb. Văn hóa - Văn nghệ, Thành phố Hồ Chí Minh.