Analytic
Thứ hai, ngày 02/01/2026

Nâng cao năng lực số cho người dân vùng dân tộc thiểu số và miền núi - Từ tiếp cận công nghệ đến kiến tạo sinh kế số

ThS. Hoàng Lệ Nhật * ThS. Trần Hồng Quỳnh - 22:07, 15/11/2026

(DTTG) - Tóm tắt: Chuyển đổi số đang mở ra những cơ hội phát triển mới, đồng thời làm gia tăng khoảng cách phát triển giữa các nhóm dân cư nếu năng lực tiếp cận và làm chủ công nghệ không đồng đều. Đối với người dân vùng dân tộc thiểu số và miền núi, vấn đề hiện nay càng thể hiện rõ ở khoảng cách về năng lực sử dụng công nghệ để tạo ra giá trị kinh tế, tiếp cận dịch vụ công, quản trị sản xuất - kinh doanh và tự bảo vệ mình trên môi trường số. Trên cơ sở phân tích thực trạng, hệ thống chính sách và các dữ liệu liên quan đến vùng dân tộc thiểu số và miền núi, bài viết chỉ ra ba chuyển dịch cần thiết trong chính sách nhằm nâng cao năng lực số: từ phổ cập công nghệ sang phát triển năng lực số thực chất; từ kỹ năng tiêu dùng số sang năng lực sản xuất và sinh kế số; từ chính sách đại trà sang cách tiếp cận phân nhóm. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất khung giải pháp nâng cao năng lực số gắn với sinh kế, đặc điểm văn hóa - ngôn ngữ và nhu cầu của từng nhóm đối tượng, qua đó góp phần thu hẹp khoảng cách số, giảm nghèo bền vững và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội vùng dân tộc thiểu số và miền núi đến năm 2030.


Cán bộ Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Ba Chẽ, thành phố Quảng Ninh hỗ trợ công dân người dân tộc thiểu số làm thủ tục hành chính
Cán bộ Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Ba Chẽ, thành phố Quảng Ninh hỗ trợ công dân người dân tộc thiểu số làm thủ tục hành chính

Từ khóa: Năng lực số; Dân tộc thiểu số; Miền núi; Khoảng cách số; Sinh kế số; Chuyển đổi số; Kinh tế số.

1. Một số thách thức về lao động, việc làm và an ninh chính trị tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi

Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư với sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, dữ liệu lớn và các nền tảng số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, kinh doanh, quản trị và tổ chức đời sống xã hội. Trong quá trình đó, năng lực số không còn đơn thuần là khả năng sử dụng thiết bị công nghệ mà ngày càng trở thành một thành tố của năng lực lao động, năng lực sản xuất và năng lực tham gia xã hội.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với vùng dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN), địa bàn có vị trí chiến lược về kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và môi trường sinh thái của đất nước, nhưng đồng thời là nơi khó khăn nhất, tỷ lệ hộ nghèo cao nhất, chất lượng nguồn nhân lực thấp nhất, tiếp cận các dịch vụ an sinh xã hội cơ bản hạn chế nhất. Theo Điều tra 53 dân tộc thiểu số (DTTS) năm 2024, vùng này có hơn 14,5 triệu người, trong đó có khoảng 6,34 triệu người DTTS trong độ tuổi lao động. Tuy vậy, sinh kế của phần lớn người dân vẫn gắn với nông, lâm nghiệp và những phương thức sản xuất có mức độ ứng dụng công nghệ thấp. Số hộ làm dịch vụ du lịch chỉ có 6.114 hộ, trong khi số hộ sản xuất nông lâm - thuỷ sản lên tới 2,77 triệu hộ. Do tác động của biến đổi khí hậu, thu nhập từ nông nghiệp luôn bấp bênh khiến mục tiêu giảm nghèo bền vững gặp nhiều khó khăn, nguy cơ tái nghèo cao, tỷ lệ thất nghiệp trong thanh niên lên tới 6,9%; một bộ phận lao động phải di cư tự phát để tìm việc làm ở đô thị, khu công nghiệp qua các kênh trung gian không chính thức, nên dễ gặp nhiều rủi ro...

Theo dự báo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO, 2019), tại Việt Nam, khoảng 70% số việc làm hiện nay có xác suất bị tác động hoặc thay thế bởi công nghệ trong thập niên tới. Trong đó nông lâm và thuỷ sản là một trong những khu vực chịu rủi ro cao nhất. Do đó, đối với vùng dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN), nếu không có chiến lược chuẩn bị từ sớm thông qua việc phổ cập và nâng cao năng lực số, khoảng cách phát triển sẽ bị kéo giãn sâu sắc, đẩy đồng bào vào nguy cơ tụt hậu toàn diện trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia.

Song song với đó là yêu cầu bảo đảm an ninh biên giới, Việt Nam có 23 tỉnh biên giới đất liền và phần lớn đồng bào DTTS cư trú tại khu vực biên giới. Việc nâng cao năng lực số để giúp người DTTS có thu nhập và việc làm ổn định, tiếp cận thông tin chính thống chính là giải pháp căn cơ nhằm tạo dựng ”lá chắn số” vững chắc bảo vệ an ninh quốc gia.

Tuy nhiên, năng lực số của người dân vùng đồng bào DTTS&MN hiện đang còn nhiều hạn chế, được phản ánh trong các dữ liệu thu thập thông tin phục vụ nhiệm vụ xây dựng Đề án “Nâng cao năng lực số cho người dân vùng đồng bào DTTS&MN” do Học viện Dân tộc và Tôn giáo (Bộ Dân tộc và Tôn giáo) chủ trì thực hiện. Đó là hơn 60% người DTTS chưa từng sử dụng dịch vụ công trực tuyến mà mới chỉ dùng mạng xã hội để giải trí thụ động; chỉ khoảng 12,5% biết tra cứu kỹ thuật nông ng-hiệp trực tuyến; chưa tới 10% biết sử dụng thanh toán không dùng tiền mặt hoặc thương mại điện tử để quảng bá sản phẩm. Vì vậy, năng lực số chủ yếu mới dừng ở mức “tiêu dùng số”, trong khi “năng lực sản xuất số”, tức khả năng sử dụng công nghệ để tạo việc làm, thu nhập và giá trị gia tăng còn hạn chế.

Khoảng cách số còn biến vùng đồng bào DTTS&MN thành địa bàn dễ bị tổn thương trước các loại tội phạm lừa đảo trực tuyến, tín dụng đen trá hình trên không gian mạng, các thủ đoạn phát tán thông tin xấu, độc, kích động chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc của các thế lực thù địch.

Đối với người khuyết tật ở vùng đồng bào DTTS&MN, hiện còn chưa có chương trình đào tạo bình dân học vụ số chuyên biệt khiến họ tiếp tục gặp khó khăn trong việc tìm kiếm cơ hội việc làm, thu nhập.

Từ thực tế đó, vấn đề đặt ra là cần xây dựng các giải pháp nâng cao năng lực số để chuyển người dân từ vị trí tiếp nhận thành chủ thể sử dụng công nghệ nhằm tạo sinh kế, nâng cao năng suất, tiếp cận dịch vụ và tham gia tích cực vào kinh tế số, xã hội số.

2. Kết quả nghiên cứu

2.1. Khoảng cách số đang chuyển từ khoảng cách tiếp cận sang khoảng cách năng lực

Giai đoạn đầu của chuyển đổi số, khoảng cách số thường được nhận diện thông qua các tiêu chí như khả năng phủ sóng viễn thông, kết nối Inter-net, sở hữu máy tính hoặc điện thoại thông minh. Tuy nhiên, khi hạ tầng số ngày càng được mở rộng, bản chất của khoảng cách số cũng thay đổi. Đối với vùng đồng bào DTTS&MN, tồn tại đồng thời ít nhất ba tầng khoảng cách.

Tầng thứ nhất là khoảng cách tiếp cận, liên quan đến hạ tầng viễn thông, thiết bị đầu cuối và chi phí sử dụng dịch vụ. Tại một số vùng sâu, vùng xa vẫn tồn tại vùng lõm sóng, chất lượng kết nối chưa ổn định; nhiều hộ nghèo sử dụng thiết bị cũ hoặc gặp khó khăn trong việc duy trì chi phí dữ liệu thường xuyên.

Tầng thứ hai là khoảng cách sử dụng. Người dân có thể sở hữu điện thoại thông minh và sử dụng mạng xã hội nhưng chưa thành thạo các dịch vụ công trực tuyến, ngân hàng số, thương mại điện tử, truy xuất nguồn gốc hay những ứng dụng phục vụ sản xuất. Đây chính là khoảng cách giữa “có công nghệ” và “biết sử dụng công nghệ”.

Tầng thứ ba và cũng là vấn đề quan trọng nhất hiện nay là khoảng cách tạo ra giá trị từ công nghệ. Nhiều hộ sản xuất, kinh doanh vẫn ghi chép thủ công, quản lý hàng hóa bằng kinh nghiệm, chưa tách bạch dòng tiền gia đình với dòng tiền kinh do-anh, chưa sử dụng hiệu quả hóa đơn điện tử, phần mềm quản lý kho, quản lý công nợ và dữ liệu thị trường. Khi đó, công nghệ chưa trở thành tư liệu sản xuất mới mà chủ yếu vẫn là phương tiện liên lạc và giải trí.

Điều này cho thấy nâng cao năng lực số cho người DTTS không thể chỉ đo bằng số người được tập huấn hoặc số tài khoản được kích hoạt. Chỉ tiêu quan trọng hơn phải là mức độ người dân tự thực hiện được, ứng dụng được và cuối cùng tạo ra giá trị từ công nghệ.

2.2. Từ “kỹ năng số cơ bản” đến “năng lực sinh kế số”

Một trong những vấn đề nổi bật qua nghiên cứu là cần chuyển trọng tâm chính sách từ phổ cập kỹ năng số nói chung sang phát triển năng lực sinh kế số.

Đối với người sản xuất nông nghiệp, năng lực số phải gắn với khả năng tìm kiếm thông tin thị trường; tiếp cận kiến thức khoa học kỹ thuật; sử dụng nhật ký sản xuất điện tử; mã QR và truy xuất nguồn gốc; quảng bá sản phẩm; quản lý đơn hàng và thanh toán điện tử. Khi những năng lực này được hình thành, người nông dân không chỉ sản xuất nông nghiệp mà từng bước tham gia vào kinh tế nông nghiệp số, trong đó dữ liệu thị trường trở thành căn cứ cho quyết định sản xuất.

Đây sẽ là thay đổi quan trọng, vì sản xuất dựa chủ yếu vào kinh nghiệm và tín hiệu truyền miệng dễ dẫn tới tình trạng cung vượt cầu, “được mùa mất giá” và phụ thuộc vào thương lái. Ngược lại, khả năng khai thác dữ liệu thị trường, kết nối trực tiếp với người mua và truy xuất nguồn gốc có thể giúp hộ sản xuất tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Đối với hộ kinh doanh, yêu cầu đặt ra là tạo mã QR thanh toán. Năng lực số cần bao gồm quản lý doanh thu - chi phí, dòng tiền, hàng tồn kho, công nợ, hóa đơn điện tử, kê khai thuế và tiếp cận tín dụng. Khi dòng tiền kinh doanh được số hóa và minh bạch, hộ kinh doanh có thêm điều kiện chứng minh năng lực tài chính, từng bước tiếp cận các nguồn vốn chính thức thay vì phụ thuộc vào tín dụng phi chính thức.

Đối với du lịch cộng đồng, năng lực số phải trở thành công cụ khai thác giá trị của văn hóa và tài nguyên địa phương. Vùng đồng bào DTTS&MN có lợi thế đặc biệt về cảnh quan, văn hóa, ẩm thực, làng nghề và tri thức tộc người. Tuy nhiên, giá trị kinh tế chỉ được mở rộng khi người dân biết số hóa hình ảnh, xây dựng nội dung, quảng bá trên mạng xã hội, quản lý đặt phòng, thanh toán điện tử và kết nối trực tiếp với khách hàng, doanh nghiệp lữ hành.

Như vậy, cần hình thành một chuỗi năng lực: tiếp cận số → sử dụng số → sản xuất số → kinh doanh số → tạo giá trị số. Đây chính là sự khác biệt giữa chính sách phổ cập công nghệ và chính sách phát triển năng lực số phục vụ sinh kế.

2.3. Nâng cao năng lực số phải dựa trên phân nhóm đối tượng

Một khung đào tạo duy nhất khó đáp ứng nhu cầu của cộng đồng có sự khác biệt lớn về tuổi tác, giới tính, nghề nghiệp, trình độ học vấn, điều kiện kinh tế và ngôn ngữ. Vì vậy, kết quả nghiên cứu cho thấy cần chuyển từ cách tiếp cận một chương trình cho mọi đối tượng sang phân tầng và chuyên biệt hóa năng lực số.

Có thể phân thành ba nhóm chính để chuyển chính sách từ dạy công nghệ sang giải quyết vấn đề thực tế của từng cộng đồng bằng công nghệ.

Thứ nhất là nhóm động lực kinh tế, gồm người trong độ tuổi lao động, hộ sản xuất nông - lâm - thủy sản, hộ kinh doanh, hộ làm dịch vụ du lịch. Đây là nhóm cần được ưu tiên các năng lực tạo việc làm, quản trị kinh doanh, thương mại điện tử, tài chính số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và tiếp cận thị trường.

Thứ hai là nhóm yếu thế về cơ hội, trong đó cần đặc biệt quan tâm đến phụ nữ DTTS và người khu-yết tật. Phụ nữ tại vùng sâu, vùng xa có thể chịu đồng thời rào cản về thời gian, việc gia đình, trình độ và cơ hội tiếp cận công nghệ. Do đó, chương trình đào tạo cần linh hoạt về thời gian, gắn với các tổ chức cộng đồng và ưu tiên kỹ năng có thể tạo thu nhập tại chỗ.

Người khuyết tật ở vùng DTTS&MN chịu tình trạng “khoảng cách số kép”: vừa chịu bất lợi về địa lý và kinh tế, vừa gặp rào cản tiếp cận do khuyết tật. Vì vậy, cần xây dựng khung năng lực riêng, ứng dụng công nghệ trợ năng, hỗ trợ đọc màn hình, điều hướng bằng giọng nói và phát triển các hình thức việc làm số phù hợp.

Thứ ba là cư dân khu vực biên giới. Với nhóm này, năng lực số vừa phục vụ sinh kế vừa gắn với yêu cầu bảo đảm an ninh, trật tự và chủ quyền quốc gia. Do đó, cư dân biên giới cần được nâng cao kỹ năng thực hiện thủ tục biên phòng điện tử, nhận diện thông tin sai lệch, bảo vệ dữ liệu cá nhân, sử dụng các kênh thông tin chính thống và tham gia các tổ tự quản bằng công nghệ số...

2.4. Sử dụng ngôn ngữ dân tộc thiểu số là điều kiện để bảo đảm chuyển đổi số bao trùm

Một trong những rào cản đáng chú ý trong nâng cao kỹ năng số cho người dân vùng đồng bào DTTS&MN là vấn đề ngôn ngữ. Hiện nay, phần lớn nền tảng, ứng dụng và tài liệu hướng dẫn hiện sử dụng tiếng Việt phổ thông với nhiều thuật ngữ kỹ thuật, gây khó khăn cho người cao tuổi, người có trình độ học vấn hạn chế hoặc chưa sử dụng thành thạo tiếng Việt.

Do đó, bên cạnh việc dịch tài liệu sang tiếng DTTS, cần chuyển sang thiết kế trải nghiệm số phù hợp với người sử dụng, chẳng hạn như: giảm chữ, tăng biểu tượng; sử dụng video ngắn; hướng dẫn bằng âm thanh; hỗ trợ giọng nói; xây dựng học liệu song ngữ và tổ chức đào tạo trực tiếp theo phương pháp “cầm tay chỉ việc”. Sự phát triển mạnh mẽ của AI mở ra khả năng mới cho hướng tiếp cận này. Công nghệ nhận dạng giọng nói, tổng hợp tiếng nói, dịch tự động và trợ lý ảo nếu được đầu tư cho các ngôn ngữ DTTS có thể làm giảm đáng kể rào cản ngôn ngữ, góp phần gia tăng quyền tiếp cận bình đẳng đối với dịch vụ số.

Mặt khác, quá trình số hóa cần đồng thời góp phần bảo tồn tri thức và văn hóa tộc người. Khi ngôn ngữ, hình ảnh, tri thức sản xuất, nghề thủ công và các giá trị văn hóa được số hóa, chuyển đổi số có thể trở thành công cụ vừa phát triển kinh tế vừa bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.

2.5. Hình thành mô hình nâng cao năng lực số dựa vào cộng đồng

Đặc điểm cư trú phân tán của các DTTS khiến mô hình đào tạo tập trung ngắn hạn khó tạo hiệu quả bền vững. Vì vậy, cần chuyển từ tư duy mở lớp đào tạo sang xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ năng lực số tại cộng đồng. Trung tâm của hệ sinh thái này là các “điểm hỗ trợ xã hội số” được tích hợp tại nhà văn hóa, bưu điện văn hóa xã, bộ phận một cửa hoặc các thiết chế cộng đồng hiện có. Tại đây, người dân có thể được hướng dẫn xử lý lỗi thiết bị, cài đặt ứng dụng, thực hiện dịch vụ công, thanh toán số, mở gian hàng trực tuyến và tiếp cận các chương trình đào tạo.

Bên cạnh đó, cần phát huy lực lượng tại chỗ như: đoàn viên thanh niên, tổ công nghệ số cộng đồng, hội phụ nữ, người có uy tín trong đồng bào DTTS, người đã thành thạo kỹ năng số. Cách người biết hướng dẫn người chưa biết giúp giảm chi phí, vượt qua rào cản ngôn ngữ và tạo niềm tin xã hội.

Phương thức đào tạo cũng cần chuyển từ nặng về lý thuyết sang học qua công việc. Thay vì tổ chức một lớp chung về thương mại điện tử, có thể hướng dẫn trực tiếp hộ dân chụp ảnh sản phẩm, viết nội dung, tạo mã QR, mở gian hàng, tiếp nhận đơn và quản lý dòng tiền phát sinh.

2.6. An toàn số phải trở thành một cấu phần của năng lực số

Càng mở rộng khả năng tiếp cận Internet, người dân càng đối mặt với nguy cơ lừa đảo, đánh cắp dữ liệu, tín dụng đen, tin giả và các hình thức thao túng thông tin. Nếu phổ cập kỹ năng số nhưng không đồng thời hình thành kỹ năng an toàn số có thể tạo ra những rủi ro mới.

Năng lực nhận diện nguồn tin, bảo vệ mật khẩu, mã OTP, dữ liệu cá nhân, phát hiện đường dẫn giả mạo và xử lý tình huống khi bị lừa đảo cần trở thành nội dung bắt buộc của mọi chương trình đào tạo. Với khu vực biên giới, yêu cầu này còn gắn với bảo đảm an ninh, trật tự và chủ quyền. Việc ứng dụng công nghệ cho các tổ tự quản đường biên, thiết lập kênh báo tin và tăng khả năng tiếp cận thông tin chính thống có thể tạo nên một “lá chắn số” dựa vào cộng đồng.

2.7. Đổi mới cách đánh giá hiệu quả chính sách

Cần xây dựng bộ chỉ số năng lực số riêng phù hợp với vùng đồng bào DTTS&MN, trong đó ưu tiên đo lường kết quả đầu ra, như: tỷ lệ người dân tự thực hiện dịch vụ công; tỷ lệ hộ kinh doanh sử dụng công cụ quản lý số; tỷ lệ hộ sản xuất sử dụng truy xuất nguồn gốc; tỷ lệ giao dịch không dùng tiền mặt; số hộ phát sinh doanh thu qua kênh số; mức tăng thu nhập từ ứng dụng công nghệ; tỷ lệ người dân nhận diện đúng các tình huống lừa đảo trực tuyến.

Về dài hạn, hiệu quả cuối cùng của chính sách phải được đánh giá bằng tác động đến năng suất lao động, thu nhập, khả năng tiếp cận thị trường, mức độ sử dụng dịch vụ công, giảm chi phí giao dịch và thu hẹp khoảng cách phát triển.

3. Kết luận

Đối với vùng đồng bào DTTS&MN, đầu tư hạ tầng sốlà điều kiện cần nhưng chưa đủ. Khoảng cách số hiện nay đang chuyển dần từ khoảngcách về kết nối sang khoảng cách về kỹ năng, khả năng ứng dụng và năng lực tạogiá trị từ công nghệ. Do đó, chính sách nâng cao năng lực số trong giai đoạn tớicần thực hiện ba chuyển dịch căn bản: từ tiếp cận công nghệ sang làm chủ côngnghệ; từ tiêu dùng số sang sinh kế số; từ phổ cập đại trà sang phát triển nănglực theo từng nhóm đối tượng. Mục tiêu của chính sách là giúp người dân sử dụngcông nghệ để giải quyết những vấn đề thiết thân: sản xuất hiệu quả hơn, bán đượcsản phẩm, quản lý được dòng tiền, tìm được việc làm, tiếp cận được dịch vụcông, giảm chi phí, phòng tránh lừa đảo... Đó cũng là con đường để chuyển đổi sốthực sự trở thành động lực thu hẹp khoảng cách phát triển, giảm nghèo bền vữngvà hiện thực hóa nguyên tắc “không ai bị bỏ lại phía sau” trong tiến trình pháttriển kinh tế số và xã hội số ở Việt Nam.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Cục Thống kê - Bộ Dân tộc và Tôn giáo, Kết quả điều tra thu thập thông tin về thực trạng kinh tế - xã hội của 53 dân tộc thiểu số năm 2024, Nxb. Kinh tế - Tài chính - 2025.

2. Học viện Dân tộc, Bộ Dân tộc và Tôn giáo, Tài liệu Hội thảo “Nhiệm vụ và giải pháp nhằm nâng cao năng lực số cho người dân vùng dân tộc thiểu số và miền núi” thuộc Đề án “Nâng cao năng lực số cho người dân vùng dân tộc thiểu số và miền núi, Hà Nội, 2026.