Nét đẹp nhân sinh trong câu hát Soọng cô của người Sán Dìu

Người Sán Dìu là một trong 53 dân tộc thiểu số tại Việt Nam, chủ yếu cư trú tập trung tại các tỉnh vùng trung du và miền núi phía Bắc (tỉnh Quảng Ninh, Bắc Ninh, Thái Nguyên, Tuyên Quang và Phú Thọ). Người Sán Dìu có vốn văn nghệ dân gian khá phong phú, thể hiện trên tất cả các mặt diễn xướng, dân vũ, hội họa, văn học dân gian. Trong đó, hát Soọng cô là hình thức hát đối đáp, mỗi bài ca là một bài thơ có tính chất giao duyên.

Theo tiếng Sán Dìu, “Soọng” có nghĩa là xướng, “cô” là ca, ghép lại mang nghĩa “xướng ca” hay hát đối đáp. Đây là hình thức diễn xướng dân gian độc đáo, tồn tại chủ yếu bằng con đường truyền khẩu. Những bài hát được sáng tác theo thể thất ngôn tứ tuyệt, ghi chép bằng chữ Hán cổ nhưng được lưu truyền trong đời sống cộng đồng qua trí nhớ và tài ứng tác của người hát. Người Sán Dìu quan niệm tiếng hát là cầu nối giữa con người với con người, giữa hiện tại với Tổ tiên và cội nguồn. Bởi vậy, Soọng cô xuất hiện trong nhiều sinh hoạt cộng đồng, đặc biệt vào những lúc nông nhàn, trong các dịp gặp gỡ, lễ hội hay những đêm quây quần bên bếp lửa. Họ tin rằng hát bên ánh lửa ấm áp sẽ nhận được sự che chở của thần bếp, mang lại may mắn cho gia đình và mùa màng bội thu.

Điểm đặc biệt của Soọng cô nằm ở hình thức hát đối đáp. Một cuộc hát thường bắt đầu bằng những câu chào hỏi, mời trầu, mời nước đầy lịch thiệp. Sau đó, người hát dần chuyển sang những lời tâm tình, tìm hiểu quê quán, gia cảnh, rồi tiến tới các bài hát giao duyên bày tỏ tình cảm. Khi cuộc gặp kết thúc, những câu hát tiễn đưa lại vang lên da diết, thể hiện sự lưu luyến và mong chờ ngày tái ngộ. Nội dung của Soọng cô rất phong phú. Đó có thể là lời ngợi ca quê hương, đất nước, tình yêu đôi lứa, tình làng nghĩa xóm, cũng có thể là những bài học về đạo đức, lối sống và lao động sản xuất. Trong nhiều làn điệu, hình ảnh người nông dân chăm chỉ được đề cao, còn sự lười biếng bị phê phán bằng những lời ca hóm hỉnh nhưng sâu cay. Chính vì vậy, Soọng cô không chỉ mang chức năng giải trí mà còn góp phần giáo dục và điều chỉnh hành vi trong cộng đồng.

Để tham gia một cuộc hát Soọng cô, người hát phải sở hữu vốn ca từ phong phú cùng khả năng ứng khẩu nhanh nhạy. 

Trong quá trình đối đáp, nếu không thuộc bài hoặc không kịp sáng tác lời mới để trả lời đối phương thì bị xem là thua cuộc. Điều này khiến việc học thuộc và truyền dạy các bài Soọng cô trở thành nhu cầu tự nhiên của mỗi thế hệ người Sán Dìu. Soọng cô mang vẻ đẹp mộc mạc, bình dị như chính cuộc sống của người lao động. Ngôn ngữ sử dụng nhiều hình ảnh so sánh, ẩn dụ gần gũi với thiên nhiên và đời sống thường nhật. Người Sán Dìu còn lưu truyền câu chuyện về cô gái Lý Tam Mói - người được xem là biểu tượng cho nguồn gốc của Soọng cô. Tương truyền, cô nổi tiếng thông minh, xinh đẹp và hát đối rất giỏi. Sau khi ba chàng trai tài năng rời đi vì không thể thắng được cuộc hát đối, cô mang nỗi tiếc nuối khôn nguôi. Những lời ca da diết cất lên mỗi ngày từ nỗi nhớ ấy dần trở thành những giai điệu đầu tiên của Soọng cô trong dân gian.

Ngày nay, dù đời sống hiện đại có nhiều thay đổi, Soọng cô vẫn được cộng đồng người Sán Dìu gìn giữ bằng nhiều hình thức khác nhau. Các câu lạc bộ văn hóa dân gian được thành lập để truyền dạy tiếng hát cho thế hệ trẻ; những nghệ nhân cao tuổi tiếp tục trao truyền vốn tri thức quý giá cho con cháu. Nhiều địa phương còn đưa Soọng cô vào các hoạt động lễ hội và du lịch cộng đồng, góp phần quảng bá bản sắc văn hóa dân tộc đến với du khách. Với những giá trị lịch sử, nghệ thuật và xã hội đặc sắc, hát Soọng cô đã được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015. 

Soọng cô hôm nay vẫn vang lên giữa núi đồi, bản làng như một sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại. Trong từng câu hát mộc mạc ấy là tâm hồn, bản sắc và khát vọng sống của người Sán Dìu được gìn giữ, trao truyền qua bao thế hệ.