Nghe tiếng đàn nước bên dòng suối Ruông

Giữa không gian xanh mát của khu du lịch sinh thái Thác Lụa, xã Sơn Tây Hạ, tiếng nước từ dòng suối Ruông hòa cùng những thanh âm trầm bổng của đàn nước tạo nên một bản nhạc đặc biệt. Không cần người chơi, không sử dụng điện hay bất kỳ nguồn năng lượng nhân tạo nào, cây đàn tự ngân lên nhờ sức chảy tự nhiên của dòng suối.

Cây đàn nước dài gần 9m được đặt bên hồ Rà Hách. Nước từ suối được dẫn qua hệ thống máng tre, tạo lực kéo khiến gần 40 ống lồ ô với kích thước khác nhau va vào nhau, phát ra những âm thanh cao thấp. Ống dài tạo tiếng trầm, ống ngắn cho âm cao, hòa thành những giai điệu lúc khoan thai, lúc dồn dập giữa núi rừng.

Cây đàn là kết quả phục dựng của hai nghệ nhân là ông Đinh Văn Trí và ông Đinh Văn Khoen theo đề nghị của chính quyền địa phương. Đây là những người hiếm hoi còn nắm giữ kỹ thuật chế tác loại nhạc cụ từng gắn bó với đời sống của đồng bào.

Theo nghệ nhân Đinh Văn Trí, nguyên lý hoạt động của đàn nước khá đơn giản nhưng để cây đàn phát ra âm thanh ổn định đòi hỏi người chế tác phải tính toán kỹ kích thước, vị trí các bộ phận. Nước chảy vào máng đặt nghiêng, khi đầy sẽ tạo lực làm máng lật xuống, kéo hệ thống dây nối với các ống tre chuyển động. Khi máng trở về vị trí ban đầu, chu trình lại tiếp diễn. Chừng nào nước còn chảy thì đàn còn vang. Khi các bộ phận bị lệch, chỉ cần điều chỉnh lại để đàn tiếp tục hoạt động.

Trước đây, đàn nước được làm hoàn toàn từ những vật liệu sẵn có trong tự nhiên như tre, lồ ô, vỏ cây, mo cau. Trong quá trình phục dựng, một số chi tiết kim loại được bổ sung để tăng độ bền, song nguyên lý vận hành truyền thống vẫn được giữ nguyên.

Trong đời sống của người Ca-dong, đàn nước không chỉ là một nhạc cụ. Trước kia, những cây đàn thường được dựng bên suối hoặc gần nương rẫy. Âm thanh phát ra vừa tạo không gian thư giãn sau những giờ lao động, vừa giúp xua đuổi chim chóc, khỉ và thú rừng phá hoại mùa màng.

Bà Đinh Thị Ghim, người dân xã Sơn Tây Hạ, nhớ lại: Mỗi mùa lúa chín, bà con thường dựng đàn nước gần ruộng. Khi tiếng đàn vang lên, chim chóc, khỉ rừng giật mình bỏ đi, góp phần bảo vệ hoa màu.

Đàn nước còn mang ý nghĩa tâm linh trong đời sống cộng đồng. Theo TS. Nguyễn Đăng Vũ, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi, tác giả cuốn “Dấu xưa lưng chừng núi - Một vùng bản sắc Ca-dong”, đàn nước có tên gọi Akhung đheak, được tạo nên từ nhiều ống nứa, lồ ô có kích thước khác nhau.

Người Ca-dong quan niệm tiếng đàn có thể làm vui lòng các vị thần Rừng, thần Núi, thần Nước, qua đó cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Vì vậy, trước khi chế tác đàn, người làm thường thực hiện nghi lễ cúng thần. Trong dân gian cũng lưu truyền quan niệm tiếng đàn có thể báo hiệu những điều bất thường xảy ra trong bản làng.

Những quan niệm ấy khiến việc chế tác đàn nước trước đây không phải là công việc mà bất cứ ai cũng có thể thực hiện. Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của đời sống, phương thức sản xuất và sinh hoạt cộng đồng, đàn nước dần biến mất khỏi các bản làng. Số người còn biết kỹ thuật chế tác ngày càng ít, đặt loại nhạc cụ độc đáo này trước nguy cơ thất truyền.

Việc phục dựng đàn nước tại khu du lịch sinh thái Thác Lụa vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài việc tái tạo một nhạc cụ dân gian. Đây còn là cách đưa một giá trị văn hóa truyền thống trở lại đời sống đương đại, tạo thêm không gian để cộng đồng Ca-dong giới thiệu bản sắc với du khách.

Ông Cao Quốc Tiến, Bí thư Đảng ủy xã Sơn Tây Hạ, cho biết: địa phương xác định bảo tồn văn hóa truyền thống cần gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Đàn nước được lựa chọn làm điểm nhấn tại khu vực hồ Rà Hách, suối Ruông nhằm tạo thêm trải nghiệm cho du khách, đồng thời khơi dậy niềm tự hào của người dân về văn hóa dân tộc mình.

Theo ông Tiến, việc phục dựng đàn nước không dễ dàng bởi số người biết chế tác ngày càng ít. Địa phương sẽ tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện để bảo tồn và phát huy giá trị của loại nhạc cụ này.

Giữa đại ngàn Sơn Tây Hạ, tiếng đàn nước hôm nay lại ngân vang theo nhịp suối. Những thanh âm được tạo nên từ nước, tre và bàn tay con người không chỉ gợi nhớ một phương thức sinh hoạt của cha ông, mà còn mở ra một hướng đi thiết thực trong bảo tồn văn hóa: để di sản không chỉ được lưu giữ trong ký ức, mà tiếp tục hiện diện trong đời sống và trở thành một phần của hành trình phát triển du lịch cộng đồng./.