Cây đỏ cổ thụ với thân lớn, tán rộng, lưu dấu thời gian và được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệNhững “nhân chứng sống” giữa buôn làng
Tại thôn Lương Sơn, xã Vân Hòa, những cây đỏ cổ thụ đứng lặng giữa các khu vườn như những chứng nhân bền bỉ của thời gian. Có cây tuổi đời đã hơn hai thế kỷ, thân lớn, tán rộng, mùa quả phủ đỏ cả vườn. Qua bao thế hệ, người dân vẫn gìn giữ những cây cổ thụ ấy như giữ lại một phần ký ức của quê hương.
Cây đỏ cổ thụ của gia đình bà Mười, được gìn giữ qua nhiều thế hệHội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam vừa công nhận 3 cây đỏ tại thôn Lương Sơn và một cây cộng (cây sui) tại thôn Vân Hòa là Cây di sản Việt Nam. Trong đó, cây đỏ tại vườn đỏ Bà Mười có tuổi đời khoảng 210 năm; cây tại vườn đỏ Bốn Cư khoảng 200 năm và cây tại vườn đỏ Bốn Phương khoảng 100 năm.
Tại vườn đỏ Bốn Cư, cây đỏ khoảng 200 năm tuổi vẫn sinh trưởng khỏe mạnh. Ông Nguyễn Văn Cư, chủ khu vườn, cho biết cây đã gắn bó với gia đình qua nhiều thế hệ. Khi cha ông khai hoang đất để sản xuất, cây được giữ lại, vừa tạo bóng mát, cho quả, vừa như một dấu mốc để con cháu nhận biết nơi chốn gia đình đã từng dựng nhà, lập nghiệp.
Với người dân Vân Hòa, giá trị của cây đỏ vì thế không chỉ nằm ở tuổi đời hay kích thước. Mỗi thân cây là một câu chuyện về đất, về người và về cách cộng đồng ứng xử với thiên nhiên.
Cây đỏ khoảng 200 năm tuổi tại Vườn đỏ của gia đình Ông Nguyễn Văn Cư, được cha ông giữ lại để lấy bóng mát, hái quả và như một sản vật gắn với vùng đất nàyMùa đỏ chín, từ tháng 7 đến tháng 9 Âm lịch, những khu vườn ở Lương Sơn trở nên nhộn nhịp. Hàng nghìn chùm quả mọc chi chít từ thân, cành cho tới những ngọn cây cao hơn 5m. Du khách tìm về không chỉ để ngắm những cây cổ thụ mà còn thưởng thức trái đỏ ngay tại vườn.
Theo UBND xã Vân Hòa, thôn Lương Sơn hiện có hơn 650 cây đỏ, trong đó nhiều cây từ 50-99 năm tuổi và 8 cây trên 100 năm tuổi. Những con số ấy cho thấy đây không đơn thuần là một quần thể cây ăn quả, mà còn là nguồn tài nguyên bản địa mang dấu ấn riêng của vùng đất.
Cây cổ thụ trong ký ức cộng đồng
Nếu những cây đỏ gắn với mùa quả và sinh kế, cây cộng ở thôn Vân Hòa lại mang một lớp trầm tích văn hóa sâu hơn.
Cây có tuổi đời trên 300 năm, chu vi gốc khoảng 11m, đường kính thân khoảng 1,2m ở độ cao 1,3m. Hệ rễ lớn nhô lên mặt đất, thân cây thẳng và vẫn sinh trưởng tốt. Trải qua hàng trăm năm, cây đã chứng kiến những đổi thay của vùng đất từ thuở khai phá đến quá trình hình thành khu dân cư ngày nay.
Theo các bậc cao niên, trong quá trình khai hoang, lập nghiệp, người dân đã giữ lại cây cộng bởi đây là loài cây rừng tự nhiên quý hiếm. Nhựa cây từng được người xưa sử dụng để chế tạo tên săn bắn. Dưới gốc cây còn có dấu tích miếu thờ Thiên Y A Na. Dù công trình không còn nguyên vẹn do tác động của thời gian và chiến tranh, không gian dưới gốc cây vẫn được người dân địa phương ghi nhớ như một nơi gắn với đời sống tín ngưỡng.
Đối với đồng bào các dân tộc Ê-đê, Mnông, Gia-rai, Ba na ở Đắk Lắk, rừng từ lâu đã gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng. Cây cối, nguồn nước, đất đai không chỉ mang lại những giá trị thiết thực cho cuộc sống mà còn hiện diện trong ký ức, tập quán và đời sống tinh thần của mỗi buôn làng. Vì thế, gìn giữ những cây cổ thụ không chỉ là bảo vệ một nguồn tài nguyên tự nhiên, mà còn góp phần lưu giữ không gian văn hóa và những câu chuyện được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Những năm gần đây, xã Vân Hòa được nhiều du khách tìm đến khám phá, check-in vào mùa đỏ chínÔng Lê Quốc Nam, Bí thư Chi bộ thôn Vân Hòa, cho rằng khi được cộng đồng gìn giữ, những cây cổ thụ không còn đơn thuần là tài nguyên thiên nhiên mà trở thành những “nhân chứng sống” của lịch sử làng quê.
Từ di sản đến sinh kế bền vững
Cây đỏ còn được người dân gọi bằng những tên như trái dâu đất, dâu da hay trái chua. Đây là loài cây rừng gần gũi với đời sống người dân miền núi và được xem như biểu tượng của sự sung túc, đủ đầy.
Điều đặc biệt nằm ở chu kỳ sinh trưởng kéo dài. Từ cuối tháng Chạp, trên thân cây bắt đầu xuất hiện những ụ nhỏ, sau đó nhú ra những chùm hoa li ti. Quả hình thành, lớn dần và chuyển sang màu đỏ sẫm. Gần đến Tết Trung thu, quả đạt độ căng mọng và bắt đầu chín. Từ lúc đơm hoa, kết trái đến thu hoạch mất gần 10 tháng, nhưng chỉ khoảng hai tháng sau, cây lại tiếp tục cho một đợt quả mới.
Ngày nay, mùa đỏ chín đang trở thành một nét riêng thu hút du khách đến Vân Hòa. Những khu vườn cổ thụ mở ra cơ hội phát triển du lịch trải nghiệm, giúp người dân có thêm sinh kế từ chính tài sản thiên nhiên được cha ông để lại.
Việc 3 cây đỏ và cây cộng được công nhận là Cây di sản Việt Nam vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài một danh hiệu. Đó là sự ghi nhận đối với giá trị tự nhiên, lịch sử và văn hóa đã được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Nếu được bảo tồn đúng hướng, gắn việc chăm sóc cây cổ thụ với giáo dục truyền thống, du lịch cộng đồng và quảng bá sản vật địa phương, những cây di sản ở Vân Hòa có thể trở thành điểm tựa để kể câu chuyện về đất và người Đắk Lắk. Bởi một cây cổ thụ sống được vài trăm năm đã là điều đáng quý; nhưng một cộng đồng biết trân trọng, gìn giữ và trao lại giá trị ấy cho thế hệ sau mới chính là sức sống lâu bền của di sản./.
