Phú Thọ: Số hóa để di sản văn hoá được bảo tồn bền vững

Sau khi mở rộng không gian địa giới hành chính, tỉnh Phú Thọ mới sở hữu một không gian du lịch đặc biệt đa dạng, kết nối các giá trị văn hóa, lịch sử, sinh thái và cộng đồng. Theo thống kê, đến tháng 7/2025, tỉnh Phú Thọ có 2.778 di tích, trong đó 979 di tích được xếp hạng (6 di tích quốc gia đặc biệt, 176 di tích cấp quốc gia, 797 di tích cấp tỉnh), 6 bảo vật quốc gia cùng hàng nghìn di vật, cổ vật được lưu giữ tại Bảo tàng Hùng Vương, các Bảo tàng tư nhân và các di tích lịch sử, văn hóa của tỉnh. Cộng hưởng thêm di sản phong phú của Hòa Bình - cái nôi của văn hóa Hòa Bình nổi tiếng khắp Đông Nam Á và Vĩnh Phúc - vùng đất lưu giữ nhiều công trình kiến trúc, di tích nghệ thuật độc đáo, kho tàng di sản chung của Phú Thọ hôm nay càng trở nên đồ sộ, giàu sức hấp dẫn.

Về di sản phi vật thể, tỉnh Phú Thọ có gần 2.000 di sản, trong đó, nổi bật nhất có 5 di sản được UNESCO ghi danh (2 di sản được ghi danh với tư cách là chủ thể: Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ, Hát Xoan Phú Thọ; 3 di sản có Phú Thọ là vùng lan tỏa trong hồ sơ đa quốc gia: Nghi lễ và Trò chơi Kéo co, Hát Ca trù của người Việt và Thực hành tín ngưỡng Tam phủ của người Việt; 41 di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia… Bên cạnh đó, di sản khảo cổ học vô cùng phong phú từ Sơn Vi - Hòa Bình - Phùng Nguyên - Đồng Đậu - Gò Mun - Đông Sơn đã tạo nên bức tranh nối tiếp, khẳng định đây chính là cái nôi hình thành Nhà nước Văn Lang - quốc gia đầu tiên của người Việt.

Và không chỉ dừng lại ở giá trị lịch sử, văn hóa, các di sản còn gắn chặt với đời sống đương đại. Lễ hội Đền Hùng, Lễ hội đền Lăng Sương, Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ, Lễ hội Khai hạ Mường Bi, Lễ hội Tây Thiên, Lễ hội Trò Trám, cùng hàng trăm lễ hội truyền thống khác đã trở thành điểm hẹn tâm linh, văn hóa đặc sắc, thu hút hàng triệu du khách trong nước và quốc tế. Các làng nghề truyền thống, như: Gốm Hương Canh, nón lá Sai Nga, dệt thổ cẩm Mường, rèn Lý Nhân, mộc Bích Chu... đã góp phần định hình bản sắc vùng trung du - miền núi phía Bắc.

Đưa di sản văn hoá lên không gian số

Trong môi trường truyền thông hiện đại, hành trình của du khách trong nước và quốc tế thường bắt đầu trước chuyến đi. Một video trên mạng xã hội, một câu chuyện về lễ hội, hình ảnh một làng cổ, một làn điệu Xoan hay trải nghiệm văn hóa của cộng đồng có thể khơi dậy sự tò mò và tạo động lực để du khách lựa chọn điểm đến.

Điều đó cho thấy truyền thông số không đơn giản là hoạt động quảng bá du lịch. Xét ở góc nhìn chuyên sâu, truyền thông số đang trở thành một phương thức kể chuyện văn hóa mới.

Thời gian qua, tỉnh Phú Thọ đã có những bước đi đáng quan tâm trong số hóa di sản văn hoá. Giai đoạn 2021-2025, tỉnh Phú Thọ trước đây đã rà soát, kiểm kê 1.064 di tích, trong đó 324 di tích được xếp hạng; hồ sơ xếp hạng di tích và hồ sơ 5 bảo vật quốc gia được tư liệu hóa, lưu trữ trên phần mềm quản lý và số hóa di sản. Với di sản phi vật thể, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và Hát Xoan Phú Thọ cùng nhiều di sản tiêu biểu cũng được tư liệu hóa bằng ảnh, phim, bản đồ phân bố và hồ sơ số.

Đặc biệt, Bảo tàng Hùng Vương đã ứng dụng mã QR với các hiện vật và không gian trưng bày, hỗ trợ thuyết minh bằng nhiều ngôn ngữ; đồng thời sử dụng phim 3D và trò chơi tương tác để giúp người trẻ tiếp cận lịch sử theo cách trực quan hơn. Nhiều di tích cũng được gắn mã QR để cung cấp thông tin về lịch sử, kiến trúc và giá trị văn hóa.

Những cách làm này cho thấy một chuyển biến quan trọng, đó là di sản văn hoá không còn chỉ được đặt trong bảo tàng hay hồ sơ lưu trữ, mà có thể bước vào chiếc điện thoại thông minh của mỗi người.

Số hóa chưa phải là bảo tồn

Đây là vấn đề cần được nhìn nhận thận trọng. Một di sản văn hoá được số hóa không có nghĩa di sản ấy đã được bảo tồn.

Có thể lưu giữ một bài hát bằng file âm thanh, một lễ hội bằng video, một ngôi đình bằng mô hình 3D. Nhưng công nghệ không thể tự mình duy trì người hát, người thực hành nghi lễ, nghệ nhân truyền nghề hay cộng đồng giữ gìn không gian văn hóa.

Bản sao số có thể lưu giữ hình hài của di sản văn hoá; chỉ cộng đồng mới có thể duy trì sức sống của di sản văn hoá.

Đây là ranh giới quan trọng giữa số hóa di sản và bảo tồn di sản.

Nếu truyền thông chỉ tập trung vào những hình ảnh bắt mắt, những khoảnh khắc đông vui, những lễ hội rực rỡ mà thiếu câu chuyện về nguồn gốc, ý nghĩa và chủ thể văn hóa, di sản rất dễ bị biến thành một sản phẩm hình ảnh.

Khi đó, truyền thông có thể làm tăng lượng người biết đến di sản văn hoá nhưng lại vô tình làm nghèo chiều sâu của chính di sản văn hoá.

Bởi vậy, truyền thông số du lịch cần đặt tính xác thực văn hóa làm nguyên tắc. Mỗi video, bài viết, podcast, ảnh 360 độ hay sản phẩm thực tế ảo không chỉ cần trả lời câu hỏi “đẹp ở đâu?”, mà còn phải trả lời “vì sao có giá trị?”, “ai là chủ thể?”, “cộng đồng thực hành như thế nào?” và “cần ứng xử ra sao để bảo vệ giá trị ấy?”.

Phía sau điểm đến là con người

Điểm hấp dẫn của du lịch văn hóa không nằm đơn giản ở một địa danh. Đằng sau một di tích là lịch sử. Sau một lễ hội là ký ức cộng đồng. Sau một làn điệu dân gian là cả một hệ thống tri thức, cảm xúc và phương thức trao truyền.

Vì vậy, truyền thông số của tỉnh Phú Thọ cần chuyển từ cách giới thiệu địa điểm để đến sang kể những câu chuyện để nhớ.

Chẳng hạn, thay vì chỉ giới thiệu Hát Xoan như một sản phẩm biểu diễn, có thể kể câu chuyện về không gian thực hành, nghệ nhân, thế hệ trẻ học Xoan và những nỗ lực để di sản văn hoá tiếp tục hiện diện trong đời sống. Thay vì chỉ quảng bá Đền Hùng như một điểm tham quan, có thể kể sâu hơn về tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, ký ức cộng đồng và ý nghĩa của hành trình trở về nguồn cội.

Cách kể ấy khiến du khách trong nước và quốc tế không chỉ nhìn thấy một điểm đến, đặc biệt còn hiểu được linh hồn của điểm đến.

Đây cũng là hướng phù hợp với định hướng phát triển văn hóa của tỉnh Phú Thọ. Theo Đề án Phát triển văn hóa, con người tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến 2045 xác định bảo tồn, phát huy di sản gắn với du lịch, công nghiệp văn hóa và chuyển đổi số; hướng tới đưa văn hóa và con người trở thành nền tảng, sức mạnh nội sinh và động lực phát triển kinh tế - xã hội.

Khi truyền thông số tạo giá trị cho cộng đồng

Tiến sĩ Phạm Văn Hiếu (chuyên gia nghiên cứu về công nghệ, chuyển đổi số), Đại học Thái Nguyên chia sẻ: Truyền thông số chỉ thực sự có ý nghĩa khi hiệu quả quảng bá được chuyển hóa thành giá trị thực tế cho người dân. Một video về làng cổ có thể đưa khách đến địa phương. Nhưng sau đó cần có sản phẩm để khách trải nghiệm, dịch vụ để khách sử dụng, sản phẩm địa phương để khách mua và những câu chuyện đủ hấp dẫn để họ ở lại lâu hơn.

Khi đó, truyền thông số trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị du lịch. Người dân có thể tham gia làm homestay, hướng dẫn trải nghiệm, biểu diễn văn hóa, sản xuất thủ công, chế biến ẩm thực hoặc cung cấp nông sản địa phương. Thu nhập từ du lịch quay trở lại cộng đồng sẽ tạo thêm động lực để người dân bảo vệ cảnh quan, duy trì nghề truyền thống và trao truyền văn hóa.

Đó chính là quy trình vòng tròn tích cực giữa truyền thông, du lịch, sinh kế, bảo tồn.

Tỉnh Phú Thọ hiện cũng đang định hướng phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng và du lịch xanh trên nền tảng kết nối giữa thiên nhiên, di sản và con người. Năm 2026, tỉnh đặt mục tiêu đón khoảng 15 triệu lượt khách và doanh thu du lịch khoảng 16.300 tỷ đồng; đề án phát triển du lịch giai đoạn 2026-2030 tiếp tục đặt mục tiêu đưa tỉnh Phú Thọ trở thành trung tâm du lịch văn hóa - lễ hội quốc gia.

Những con số ấy cho thấy, dư địa phát triển rất lớn, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu phải kiểm soát sức ép lên di sản văn hoá và cộng đồng.

Không để công nghệ làm mờ bản sắc văn hoá

Tiến sĩ Phạm Văn Hiếu chia sẻ thêm: Càng truyền thông mạnh, nguy cơ đơn giản hóa văn hóa càng lớn. Một nghi lễ có thể bị cắt ngắn thành vài chục giây. Một làn điệu có thể bị tách khỏi không gian thực hành. Một bộ trang phục có thể bị biến thành đạo cụ chụp ảnh. Một lễ hội có thể bị nhìn chủ yếu như một sự kiện thu hút khách.

Đó là lúc truyền thông cần quay trở lại với nguyên tắc cốt lõi, đó là phát triển du lịch để làm giàu cho văn hóa, chứ không phải khai thác văn hóa đến mức làm nghèo chính văn hóa.

Và muốn vậy, cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan văn hóa, ngành du lịch, truyền thông, doanh nghiệp, trường học và cộng đồng. Người dân, nghệ nhân và chủ thể di sản văn hoá cần được tham gia vào quá trình xây dựng nội dung; những giá trị nhạy cảm hoặc thiêng liêng cần được tôn trọng; thông tin phải chính xác, có nguồn gốc và tránh thương mại hóa quá mức.

Đặc biệt, thế hệ trẻ cần trở thành lực lượng kể chuyện văn hóa bằng ngôn ngữ số. Khi một bạn trẻ địa phương biết quay phim, dựng video, làm podcast, chụp ảnh, sử dụng bản đồ số nhưng đồng thời hiểu tiếng nói, phong tục, lễ hội và lịch sử cộng đồng mình, công nghệ sẽ không làm văn hóa xa lạ hơn. Ngược lại, công nghệ trở thành cây cầu nối di sản với thế hệ mới.

Số hóa để di sản văn hoá được bảo tồn bền vững

Tỉnh Phú Thọ đang đứng trước một cơ hội đặc biệt, đó là kết hợp không gian văn hóa cội nguồn với không gian du lịch rộng lớn của tỉnh mới; kết nối Đền Hùng với các di tích, danh thắng, cộng đồng và các vùng văn hóa. Năm 2026, tỉnh đã đẩy mạnh truyền thông trên báo chí và nền tảng số; riêng dịp Giỗ Tổ Hùng Vương và Tuần Văn hóa - Du lịch Đất Tổ có hơn 10.000 tin, bài, phóng sự được đăng tải, góp phần lan tỏa hình ảnh Phú Thọ.

Nhưng đích đến cuối cùng không nên chỉ là nhiều lượt xem hơn, nhiều lượt khách hơn. Và đích đến phải là di sản văn hoá được hiểu đúng hơn, cộng đồng được hưởng lợi nhiều hơn và các giá trị văn hóa được trao truyền bền vững hơn.

Vì vậy, truyền thông số có thể đưa tỉnh Phú Thọ đến với thế giới chỉ bằng một cú chạm. Nhưng để thế giới nhớ về tỉnh Phú Thọ, cần nhiều hơn những hình ảnh đẹp như: cần những câu chuyện chân thực, những giá trị văn hóa có chiều sâu và những con người đang sống cùng di sản. Khi công nghệ trở thành phương tiện để lưu giữ, kể chuyện, giáo dục và kết nối thị trường nhưng không thay thế cộng đồng, truyền thông số sẽ không chỉ giúp du lịch Phú Thọ được nhìn thấy, đặc biệt còn giúp văn hóa Đất Tổ được hiểu, được trân trọng và được tiếp tục sống trong đời sống đương đại. Điều đó mới là nền tảng để du lịch phát triển nhanh mà không đánh đổi bản sắc, để di sản trở thành nguồn lực kinh tế nhưng vẫn giữ được giá trị tinh thần, và để mỗi bước phát triển hôm nay thực sự góp phần giữ lại một Đất Tổ giàu bản sắc văn hoá cho mai sau./.