Tản mạn về Kỳ Lừa

Tôi đến Kỳ Lừa vào một ngày Lạng Sơn không quá ồn ào. Từ những con phố dẫn vào khu chợ, nhịp sống dường như chậm lại. Người mua, người bán, những chiếc xe chở hàng, những gánh hàng nhỏ và du khách đi bộ đan xen. Không có cảm giác mình đang bước vào một không gian văn hoá chợ đậm bản sắc miền biên viễn được dựng lên để phục vụ du khách trong nước và quốc tế. Kỳ Lừa vẫn là một không gian đời sống, nơi người dân đến mua bán, giao thương, gặp gỡ, giao lưu văn hoá và trò chuyện như họ đã làm từ bao thế hệ.

Và có lẽ đó chính là điều đầu tiên khiến tôi nhớ về nơi này. Chợ còn sống thì ký ức về chợ mới còn sống.

Chợ Kỳ Lừa nằm tại phường Kỳ Lừa, tỉnh Lạng Sơn và có lịch sử từ thế kỷ XVII, gắn với Hán quận công Thân Công Tài. Chợ được hình thành nhằm tạo điều kiện giao lưu, buôn bán giữa cư dân hai nước Việt Nam và Trung Quốc, rồi dần trở thành một trung tâm thương mại sầm uất của Lạng Sơn. Trong truyền thống, chợ họp sáu phiên mỗi tháng vào các ngày mồng 2 và mồng 7 âm lịch.

Con số thế kỷ XVII khiến tôi bất giác nhìn khu chợ hôm nay bằng một sự tò mò khác lạ...

Đằng sau những gian hàng hiện tại là một dòng chảy lịch sử dài. Và người xưa đến đây không chỉ để mua bán. Họ mang theo sản vật từ bản làng, những nhu cầu của gia đình, những câu chuyện của miền núi và cả mong muốn giao lưu văn hoá với những vùng đất bên ngoài. Vì vậy, chợ đã trở thành nơi gặp gỡ của nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số, du khách trong nước và quốc tế…

Tiến sĩ Bế Trường Thành, nguyên Thứ trưởng Thường trực Uỷ ban Dân tộc (nay là Bộ Dân tộc và Tôn giáo) chia sẻ: Kỳ Lừa từng là nơi giao lưu văn hóa của các dân tộc Nùng, Tày, Kinh, Dao, Hoa… Chính sự đa dạng ấy tạo nên bản sắc văn hoá đặc biệt của khu chợ vùng biên.

Điều đó có thể cảm nhận không chỉ bằng mắt, đồng thời còn bằng tai, bằng vị giác và bằng những cuộc trò chuyện rất đời thường.

Tôi thích đứng ở một góc chợ, quan sát cách người bán giới thiệu sản phẩm. Có người nói bằng giọng địa phương, có người chuyển sang giọng phổ thông khi trò chuyện với khách. Có những câu hỏi rất đơn giản, đó là món này làm thế nào, ăn ra sao, mua ở đâu ngon, hôm nay có đặc sản gì…

Nhưng chính những câu chuyện nhỏ ấy lại làm nên hồn chợ miền biên viễn Lạng Sơn.

Bởi chợ truyền thống là một thiết chế kinh tế. Và nó còn là một thiết chế văn hóa… Ở đó, người ta trao đổi hàng hóa, nhưng đồng thời trao đổi thông tin, kinh nghiệm, phong tục và tình cảm. Một phiên chợ có thể giúp người ở bản này biết mùa màng nơi bản khác; người bán biết giá cả; người mua biết thêm sản vật; những người lâu ngày gặp lại nhau có dịp hỏi thăm.

Vì vậy, chợ là một phần của đời sống cộng đồng.

Và Kỳ Lừa có một lợi thế đặc biệt, đó là nó nằm giữa trung tâm tỉnh Lạng Sơn, nhưng vẫn mang trong mình ký ức của một vùng chợ miền núi.

Đi tìm Xứ Lạng từ một phiên chợ.

Nếu muốn hiểu một vùng đất, đôi khi không cần bắt đầu từ những điểm đến nổi tiếng nhất. Hãy thử bắt đầu từ chợ.

Bởi chợ thường nói rất thật về đời sống.

Ở Kỳ Lừa, câu chuyện ấy bắt đầu từ những sản vật của người dân địa phương, đồng bào các dân tộc thiểu số.

Ẩm thực là một trong những cách dễ nhất để du khách bước vào thế giới văn hóa địa phương. Những món ăn mang dấu ấn Xứ Lạng, như: vịt quay, lợn quay, khâu nhục, phở chua, bánh ngải, xôi ngũ sắc… không chỉ đáp ứng nhu cầu thưởng thức, đặc biệt còn chứa đựng tri thức về nguyên liệu, gia vị và kỹ thuật chế biến được trao truyền trong cộng đồng.

Tôi nghĩ, một món ăn ngon ở vùng cao, miền núi thường có hai lớp hương vị.

Một lớp nằm trên đầu lưỡi.

Một lớp nằm trong ký ức.

Người xa quê ăn lại món ăn quen có thể nhớ nhà. Du khách lần đầu thưởng thức lại có thêm một câu chuyện để kể về vùng đất mình vừa đi qua.

Đó là lý do ẩm thực có khả năng trở thành một đại sứ văn hóa rất tự nhiên.

Từ một món ăn, người ta có thể hỏi về nguyên liệu.

Từ nguyên liệu, có thể tìm hiểu về vùng đất.

Từ vùng đất, tìm hiểu về cộng đồng.

Và từ cộng đồng, hiểu hơn về văn hóa truyền thống của các dân tộc.

Do vậy, Kỳ Lừa có thể trở thành điểm khởi đầu cho một hành trình khám phá Xứ Lạng rộng lớn hơn.

Từ chợ, du khách có thể tìm đến đền Kỳ Cùng, đền Tả Phủ, chùa Tam Thanh, động Nhị Thanh, Thành Nhà Mạc, núi Phai Vệ… rồi tiếp tục đến những vùng cảnh quan, làng bản và không gian văn hóa khác của tỉnh.

Một phiên chợ, nếu được tổ chức và kể chuyện tốt, có thể trở thành cánh cửa văn hóa mang đậm bản sắc miền biên viễn mở ra cả một vùng đất.

Khi chợ bước vào đời sống hiện đại.

Kỳ Lừa hôm nay không còn hoàn toàn giống phiên chợ xưa. Nhu cầu mua bán thay đổi, phương thức kinh doanh thay đổi, khách du lịch cũng thay đổi. Nhưng chính sự thay đổi ấy lại đặt ra một câu hỏi quan trọng: làm thế nào để bảo tồn hồn chợ trong một diện mạo mới?

Và năm 1996, chợ truyền thống Kỳ Lừa được đầu tư xây dựng mới với diện tích khoảng 2.700 m², đáp ứng nhu cầu bán buôn, bán lẻ, tham quan và mua sắm của người dân, thương nhân và du khách.

Đặc biệt, sự chuyển đổi ấy cho thấy, một quy luật của di sản sống: muốn tồn tại, di sản phải thích nghi; nhưng muốn có giá trị lâu dài, sự thích nghi không được làm mất đi bản sắc.

Kỳ Lừa càng trở nên sinh động khi không gian phố đi bộ được hình thành xung quanh khu vực chợ.

Theo đó, Phố đi bộ Kỳ Lừa chính thức hoạt động từ tháng 10/2020, trải dài khoảng 1.300 m qua các tuyến phố Lê Lai, Lương Văn Tri, Trần Quốc Toản, Bắc Sơn và khu vực quanh chợ. Nơi đây hoạt động vào tối thứ 6 và thứ 7 hằng tuần, tạo thêm không gian cho văn hóa, ẩm thực, mua sắm và các hoạt động cộng đồng. Năm 2021, Phố đi bộ được công nhận là điểm du lịch của tỉnh Lạng Sơn. Trong thời gian đầu hoạt động, phố đi bộ Kỳ Lừa thu hút trung bình khoảng 5.000-7.000 lượt khách mỗi tuần; vào các dịp lễ hoặc sự kiện có thể lên khoảng 10.000 lượt người.

Những con số ấy thật đáng lưu tâm, nhưng điều tôi quan tâm hơn là cách một không gian đô thị hiện đại có thể tạo ra chỗ đứng cho văn hóa truyền thống.

Tối xuống, phố đi bộ trở thành một sân khấu mở…

Những làn điệu dân gian, những trò chơi cộng đồng, những bộ trang phục truyền thống, các hoạt động ẩm thực… xuất hiện giữa không gian phố xá. Văn hóa truyền thống không bị tách khỏi đời sống mà bước vào đời sống theo một hình thức mới.

Tôi cho rằng đây là một hướng tiếp cận đáng suy nghĩ và cần tiếp tục nghiên cứu bài bản, khoa học để phát triển không gian văn hoá này gắn với tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương, nhất là đồng bào các dân tộc thiểu số...

Việc bảo tồn văn hóa không nhất thiết là giữ nguyên một không gian bất động; quan trọng hơn là giữ được chủ thể, ký ức và tinh thần của văn hóa trong những điều kiện sống mới.

Một câu Then chỉ thực sự có sức sống khi còn người hát.

Một món ăn chỉ thực sự có giá trị khi còn người nấu.

Một nghề truyền thống chỉ thực sự tồn tại khi còn người làm.

Và một khu chợ chỉ thực sự có hồn khi còn người đến chợ không chỉ để mua hàng mà còn để gặp gỡ.

Đặc biệt, cần giữ hồn chợ giữa nhịp sống mới.

Điều tôi nghĩ nhiều nhất sau chuyến đi Kỳ Lừa là câu chuyện phát triển du lịch bền vững không thể chỉ tính bằng lượng khách. Một khu chợ có thể rất đông nhưng vẫn thiếu bản sắc văn hoá. Ngược lại, một không gian không quá ồn ào nhưng có câu chuyện riêng về văn hoá địa phương lại có thể khiến du khách trong nước và quốc tế nhớ lâu…

Với Kỳ Lừa, câu chuyện ấy chính là lịch sử giao thương vùng biên, là sự gặp gỡ của nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số, là ẩm thực, là sản vật và là những giá trị văn hóa Xứ Lạng.

Vì vậy, phát triển Kỳ Lừa cần đặt người dân và cộng đồng vào vị trí trung tâm.

Những người bán hàng không chỉ là người kinh doanh.

Họ có thể trở thành người kể chuyện.

Người bán một món ăn có thể kể về nguồn gốc món ăn.

Người bán một sản vật có thể kể về vùng đất sản sinh ra nó.

Nghệ nhân có thể giới thiệu một làn điệu.

Người dân địa phương có thể chỉ cho du khách một điểm đến ít người biết.

Khi mỗi người trở thành một đại sứ văn hóa, trải nghiệm du lịch sẽ sâu hơn rất nhiều.

Tại một cuộc hội nghị Xúc tiến đầu tư, thương mại, du lịch gần đây, bà Trần Thị Bích Hạnh, Phó Giám đốc phụ trách Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch Lạng Sơn cho rằng: Chuyển đổi số cũng có thể hỗ trợ quá trình ấy. Kỳ Lừa có thể được xây dựng thành một điểm đến có bản đồ số, thông tin đa ngôn ngữ, mã QR giới thiệu lịch sử, ẩm thực, nghệ nhân và sản vật. Những câu chuyện của chợ có thể được ghi âm, ghi hình, số hóa để người chưa đến tỉnh Lạng Sơn cũng có thể tìm hiểu.

Nhưng công nghệ chỉ nên là công cụ.

Hồn chợ vẫn phải nằm trong con người.

Nếu số hóa mà không có câu chuyện thật, công nghệ sẽ chỉ tạo ra một lớp thông tin.

Nếu có câu chuyện nhưng thiếu cộng đồng tham gia, di sản dễ trở thành màn trình diễn.

Còn nếu cộng đồng được trao quyền kể câu chuyện của chính mình, du lịch có thể trở thành một động lực để bảo tồn.

Đây cũng là hướng phù hợp với định hướng phát triển du lịch của tỉnh Lạng Sơn trong những năm tới, khi tỉnh tiếp tục thúc đẩy thương mại, dịch vụ, du lịch và kinh tế đêm. Trong 6 tháng đầu năm 2026, tỉnh Lạng Sơn đón khoảng 4,11 triệu lượt khách, tăng 32% so với cùng kỳ; tổng thu từ khách du lịch đạt khoảng 3.780 tỷ đồng, tăng 29%... Và trong dòng khách ngày càng tăng ấy, Kỳ Lừa có thể đóng một vai trò quan trọng hơn, đó không chỉ là nơi mua sắm, mà là một không gian để du khách chạm vào văn hóa Xứ Lạng, bà Trần Thị Bích Hạnh chia sẻ thêm.

Tôi rời Kỳ Lừa khi phố đã lên đèn…

Sau lưng là những gian hàng, những tiếng trò chuyện, những mùi hương của món ăn và dòng người vẫn thong thả bước trên phố.

Tôi chợt nghĩ, có lẽ sức hấp dẫn của Kỳ Lừa không nằm ở việc nơi đây có thật nhiều thứ để mua.

Mà nằm ở chỗ nơi đây có nhiều thứ để nhớ.

Nhớ một phiên chợ vùng biên đã tồn tại từ nhiều thế kỷ.

Nhớ những cộng đồng người từng tìm đến đây để giao thương và gặp gỡ.

Nhớ vị của một món ăn.

Nhớ một câu hát.

Nhớ màu áo truyền thống.

Và nhớ cảm giác được đứng giữa một không gian mà quá khứ và hiện tại không loại trừ nhau, mà cùng tồn tại.

Vì vậy, Kỳ Lừa không chỉ là một địa danh trong hành trình du lịch Lạng Sơn. Đó là một lát cắt của lịch sử. Một không gian văn hóa. Một ký ức cộng đồng. Và, nếu được gìn giữ đúng cách, một nguồn lực để phát triển du lịch bền vững.

Bởi một phiên chợ có thể thay đổi theo thời gian, nhưng điều làm nên sức sống của nó vẫn là những cuộc gặp gỡ giữa con người với con người.

Kỳ Lừa giữ lại chính những cuộc gặp gỡ ấy…/.