Tín ngưỡng thờ Neak Tà của đồng bào Khmer

Theo công trình nghiên cứu dân tộc học “Tín ngưỡng dân gian của người Khmer” của Trần Hồng Liên (Nxb Khoa học xã hôi, 2015), “Neak Tà” trong tiếng Khmer nghĩa là “người”, còn “Tà” là “ông”, người đáng kính trọng. Neak - Tà vì thế được hiểu là “vị thần mang hình người cao tuổi, có quyền năng che chở cho dân làng”. Người Việt gọi nôm na là “Ông Tà”, vị thần bảo hộ của làng xóm, ruộng đồng, bến nước và rừng núi. Tín ngưỡng này bắt nguồn từ thời kỳ sơ khai, khi con người chưa thể lý giải các hiện tượng thiên nhiên. Họ tin rằng, mỗi vùng đất, con sông, khu rừng hay giồng cát đều có một vị thần cai quản, được gọi là Neak - Tà, với nhiệm vụ bảo vệ, xua đuổi tà ma, ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi và cuộc sống bình an. Ở góc độ văn hóa, tín ngưỡng này có phần tương đồng với tục thờ Thành hoàng làng trong văn hóa Việt, nhưng vẫn mang đậm dấu ấn bản địa, thể hiện rõ thế giới quan và nhân sinh quan của người Khmer.

Trên những con đường dẫn vào phum sóc, dễ dàng bắt gặp những miếu nhỏ thờ Neak Tà, thường dựng ở đầu làng, cạnh ruộng lúa hoặc bên gốc cây cổ thụ. Miếu thường đơn sơ nhưng rất trang nghiêm, là nơi người dân gửi gắm lòng thành kính. Với họ, mỗi hiện tượng tự nhiên - từ con suối, tảng đá đến cây lớn - đều có linh hồn, và Neak Tà chính là đấng bảo hộ mà trời đất cử xuống để che chở cho phum sóc được yên bình.

Hằng năm, lễ cúng Neak Tà được tổ chức vào đầu mùa mưa, thường rơi vào khoảng một tháng sau Tết Chôl Chnăm Thmây. Đây là dịp trọng thể để người dân thể hiện lòng tri ân và cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Trước lễ khoảng mười ngày, người đại diện trong phum sóc sẽ đến từng nhà thông báo ngày giờ, đồng thời vận động bà con đóng góp gạo, muối, tiền, lễ vật. Trong nghi thức thường thỉnh các vị sư đến tụng kinh cầu nguyện, kế đến là người đại diện con dân trong phum sóc báo cáo với ông Tà tình hình sản xuất vụ mùa của dân làng trong năm vừa qua, dâng vật phẩm cúng trả lễ ông Tà và cầu xin ông tiếp tục che chở, bảo vệ dân làng khỏe mạnh, phù hộ cho họ sản xuất vụ mùa sau đạt hiệu quả cao.

Người Khmer xem tín ngưỡng thờ Neak Tà như một giá trị văn hóa tinh thần quý báu. Vật thờ Neak Tà thường là những hòn đá cuội có hình dạng tự nhiên, trơn bóng. Đá lớn gọi là Thmâr thom, đá nhỏ gọi là Thmâr tâch, tượng trưng cho sự tinh khiết, bền bỉ và sức mạnh bảo vệ dân làng. Trong tâm thức cộng đồng, Neak Tà luôn hiện diện gần gũi, vừa linh thiêng, vừa thân thuộc như người trong làng, Neak Tà không chỉ là vị thần bảo hộ, mà còn được tin là thần phán xử, giúp phân giải tranh chấp hay chữa bệnh. Khi xảy ra mâu thuẫn, người dân thường đến miếu ông Tà để thề nguyện, xin Ngài chứng giám. Ở mỗi phum sóc thường có nhiều miếu Neak Tà, nhưng vị có uy đức cao nhất được gọi là Neak Tà Méchas Srok, tức ông Tà chủ xóm.

Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, tín ngưỡng thờ Neak Tà còn thể hiện sự giao thoa văn hóa của cộng đồng các dân tộc Kinh - Hoa - Khmer. Vào những dịp lễ cúng Neak - Tà, bên cạnh đồng bào dân tộc Khmer còn có đồng bào dân tộc Kinh, Hoa ở địa phương cùng tham gia, cùng ăn, cùng chơi, cùng dâng lễ… Qua đó, tăng cường tinh thần đoàn kết, củng cố quan hệ giữa các dòng họ, giữa người Khmer với người Kinh, người Hoa trên địa bàn.

Ngày nay, dù cuộc sống hiện đại khiến nhiều nghi thức cổ xưa bị mai một, song tín ngưỡng thờ Neak - Tà vẫn tồn tại bền bỉ trong đời sống của người Khmer Nam Bộ. Việc bảo tồn và phát huy giá trị tốt đẹp của tín ngưỡng thờ Neak - Tà là cần thiết và cấp bách, trong đó cần tập trung vào các nội dung cụ thể như: Sưu tầm, ghi chép các bài kinh cầu an, nghi thức cúng thần Neak-Tà; Phục dựng lễ hội tại một số phum sóc tiêu biểu ở địa phương; Đưa tín ngưỡng Neak-Tà vào không gian du lịch văn hóa - tâm linh, gắn với tham gia chùa Khmer, trải nghiệm múa Rô-băm, Chhay-dăm…

Bảo tồn và phát huy tín ngưỡng thờ Neak-Tà sẽ góp phần giữ gìn bản sắc của văn hóa Khmer Nam Bộ. Đồng thời sẽ tạo nguồn lực về văn hóa để khai thác và phục vụ du lịch, góp phần phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần ở các địa phương./.