Tình yêu thiên nhiên của người Tày trong các khúc hát Then cổ

Theo quan niệm dân gian, Then có nghĩa là Thiên, Thiên tức là “trời”, được coi là điệu hát của thần tiên truyền lại. Hát Then được xem là chiếc cầu nối tâm linh giữa hạ giới và "mường Trời", đồng thời là những điệu hát do thần tiên truyền lại cho con người để cầu mong bình an, mùa màng bội thu.

Người Tày gửi vào các khúc hát Then những suy ngẫm về đất trời, về cuộc sống, về thế giới tâm linh, về tình yêu quê hương... Lời Then thường mô tả hành trình thầy Then vượt núi cao, băng qua biển rộng, xuyên qua các khu rừng thiêng hay các mỏm đá chông chênh để lên mường Trời. Cỏ cây, hoa lá, biển hồ, sông suối… hiện lên qua lời hát như những bức tranh tả thực, có đoạn miêu tả khái quát, có đoạn là những câu truyện ly kì, dí dỏm. Cảnh sắc xuất hiện trong các khúc hát Then được thổi hồn vào các mối quan hệ giữa con người với con người, giữa con người với thiên nhiên qua trí tưởng tượng của dân gian thật đa dạng, phong phú.

Trong khúc hát Pắt mèng ngoẳng (Bắt ve sầu), từng lời Then tái hiện lại khung cảnh những ngày hè oi ả, khi người dân vào rừng bắt ve sầu. Lời hát miêu tả hình ảnh bắt ve vào tháng Năm Âm lịch để phác họa thiên nhiên tươi đẹp kết hợp khung cảnh sinh hoạt đời thực hóa thành lời ca tín ngưỡng. Thầy Then mượn hình ảnh đi bắt ve sầu trong thiên nhiên để gửi gắm triết lý nhân sinh, tình yêu thiên nhiên, hòa hợp với đất trời và sự gắn bó của con người với núi rừng quê hương.

Quan Cấp sắc, Quan Thổ công, Quan Thành làng
Xuất binh mã vượt chốn rừng xanh
Qua rừng nguyên sinh bắt ve sầu
Ve sầu mẹ trú gốc cây to
Ve sầu con trú gốc cây lớn.

Đối với người Tày cũng như nhiều dân tộc thiểu số khác ở miền núi, trồng lúa và làm nương là nguồn sống chính từ bao đời nay. Vì vậy, niềm vui của họ gắn liền với những vụ mùa bội thu, cuộc sống no đủ; nỗi buồn gắn với những năm mất mùa, đói kém. Sự đổi thay của cánh đồng qua từng giai đoạn sinh trưởng của cây lúa, từ màu xanh non của mạ đến sắc vàng óng khi lúa chín, cùng cả những hình ảnh về thiên tai, hạn hán đều được phản ánh sinh động trong đoạn Then “Bách cốc”, thể hiện tình yêu lao động và sự gắn bó sâu sắc của người Tày với sản xuất nông nghiệp.

Tháng hai ba gieo mạ ngoài đồng
Tháng tư mạ mọc xanh hàng nắm
Tháng năm mượt xanh thắm mạ non…
Tháng bảy đẹp hây hây thành búi
Tháng tám lúa che tối cả đồng
Tháng chín lúa chín vàng ngoài ruộng
Tháng mười gặt khắp chốn vào kho.

Những làn điệu Then cổ ra đời từ trong lao động sản xuất đã phản ánh trí tuệ, tâm tư, tình cảm, ước vọng, phong tục tập quán của đồng bào Tày rất đậm nét. Thông qua lời hát ngân nga hòa quyện cùng giai điệu trầm bổng của cây đàn tính, những lời hát về thiên nhiên trong khúc Then cổ mang đến cho con người nhiều giá trị tinh thần. Qua việc ca ngợi vẻ đẹp của núi rừng, sông suối, đồng ruộng và sự trù phú của mùa màng, lời Then khơi dậy trong mỗi người tình yêu quê hương, ý thức gắn bó với thiên nhiên và niềm tin vào cuộc sống no đủ. Đồng thời, những lời hát còn gửi gắm kinh nghiệm lao động, ước vọng về mùa màng bội thu và góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng người Tày qua nhiều thế hệ.