Đàn đá của người MnôngĐàn đá Đắk Kar là báu vật của người Mnông
Theo lời già làng Điểu Trang ở bon Bù Bir (xã Quảng Tín, tỉnh Lâm Đồng), người Mnông vẫn truyền tai nhau rằng hơn nửa thế kỷ trước, trong một lần đào đất, dựng lều rẫy cạnh suối Đắk Kar, một gia đình trong bon đã phát hiện ba thanh đá. Khi gõ thử, những thanh đá phát ra âm thanh lạ nên họ mang về giao cho già làng. Sau này, bộ đàn đá được gọi tên theo dòng suối nơi nó được tìm thấy là đàn đá Đắk Kar.
Chiến tranh khiến bộ đàn đá bị thất lạc. Đến năm 1985, trong một lần giăng lưới bắt cá ở suối Đắk Kar, ông Điểu Bang, một người dân trong bon lại tình cờ phát hiện ba thanh đá. Tuy nhiên, vì một số yếu tố được cho là tâm linh đã xuất hiện trong buổi đầu sử dụng đàn đá nên ông Điểu Bang lại mang trả chúng trở về dòng suối. Mãi đến năm 1993, các nhà nghiên cứu cùng ông Điểu Bang và người dân bon Bù Bir mới làm lễ cúng bên suối Đắk Kar để đưa ba thanh đá về nghiên cứu, mở đầu hành trình đưa đàn đá đến với cộng đồng.
Già Điểu Trang cho biết, khi ông còn nhỏ, bộ đàn đá này thường được sử dụng trong các buổi lễ lớn của bon như: lễ cúng thần linh, lễ mừng mùa màng bội thu, lễ cầu mưa…Trong quá trình lên nương rẫy lao động sản xuất sau này, người dân bon Bù Bir còn tìm thấy thêm nhiều thanh đá và khi kết hợp lại với nhau tạo thành bộ đàn đá có giá trị về âm nhạc. Những thanh đá tốt nhất phải có độ dày và độ nặng vừa phải, có thể phát ra âm thanh sắc nét, trong trẻo nhưng cũng phải đủ bền để không bị vỡ khi gõ.
“Đàn đá Đắk Kar là báu vật của người Mnông, lưu giữ một miền ký ức sống động của người Mnông từ thế hệ này qua thế hệ khác", già Điểu Trang tự hào nói.
Để thanh âm đàn đá vang mãi
Theo các nhà nghiên cứu, đàn đá Đắk Kar có niên đại khoảng 2.500-3.000 năm, được chế tác từ đá sừng cordierite. Qua bàn tay ghè đẽo khéo léo của cư dân thời tiền sử, một bộ đàn đá hoàn chỉnh gồm có ba thanh, với ý nghĩa là thanh t’ru (cha), thanh t’rơ (mẹ), thanh tê (con).
Người nghệ nhân chế tác đàn đá phải lựa chọn những thanh đá chất lượng, phát ra âm thanh sắc nét, trong trẻo nhưng cũng phải đủ bền để không bị vỡ khi gõĐây là hiện vật có giá trị rất lớn bổ sung vào bộ sưu tập nhạc cụ nhóm đá sừng, đóng góp mới cho việc nghiên cứu khoa học về các nền văn hoá nghệ thuật cổ xưa; đồng thời cho thế hệ đương đại một góc nhìn về di sản văn hoá độc đáo mà người tiền sử trên vùng đất Tây Nguyên đại ngàn đã sáng tạo, lưu truyền đến ngày nay.
Năm 2005, trong các bộ đàn được phát hiện, đàn đá Đắk Kar được UNESCO xếp vào danh sách các nhạc cụ trong “Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên”. Hiện, bộ đàn đá Đắk Kar đang được trưng bày tại Nhà triển lãm Âm thanh thuộc Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng (phường Bắc Gia Nghĩa). Năm 2019, các nghệ sĩ người Pháp đã kết hợp giữa đàn đá Đắk Kar với ứng dụng công nghệ tiên tiến để tạo nên âm thanh vừa huyền bí vừa đầy tính sáng tạo, lôi cuốn người nghe.
Dù mang nhiều giá trị, việc bảo tồn và phát triển đàn đá Mnông hiện còn nhiều khó khăn. Trải qua bao biến thiên của thời gian, những nghệ nhân biết chế tác và diễn tấu đàn đá ngày càng ít, trong khi lớp trẻ có nhiều lựa chọn mưu sinh, ít người còn đủ thời gian và điều kiện để theo đuổi loại nhạc cụ cổ xưa này.
Để tiếng đàn đá thường xuyên được vang lên, chính quyền các cấp ở tỉnh Lâm Đồng đã và đang triển khai các chương trình hỗ trợ bảo tồn di sản. Các lớp truyền dạy được tổ chức tại các bon, được đưa vào hoạt động ngoại khoá ở một số trường học. Nhiều nhà nghiên cứu đã tiến hành ghi âm, ghi hình, số hoá tư liệu nhằm lưu giữ và quảng bá di sản đến công chúng.
Một số đơn vị lữ hành cũng đã chủ động đưa đàn đá vào sản phẩm du lịch văn hóa dành riêng cho khách quốc tế yêu thích trải nghiệm độc đáo. Việc khai thác đàn đá không chỉ dừng ở trình diễn mà còn mở rộng ra các hoạt động khác như tổ chức workshop âm nhạc dân gian cho du khách, liên kết với các nhà sáng tác để đưa âm thanh đàn đá vào tác phẩm đương đại. Trong định hướng phát triển du lịch giai đoạn 2025-2030, tiếng đàn đá cùng với không gian văn hoá cồng chiêng và ẩm thực dân tộc sẽ là trụ cột để xây dựng thương hiệu du lịch bản sắc ở Lâm Đồng.
Có thể nói, tiếng đàn đá Mnông không chỉ là di sản quý mà còn là “sứ giả văn hoá” độc đáo, giúp du khách hiểu sâu sắc hơn về tâm hồn và đời sống của người Mnông. Khi được lồng ghép hợp lý trong sản phẩm du lịch, tiếng đàn đá sẽ có thêm nhiều cơ hội vang xa, mời gọi du khách thưởng thức và khơi dậy niềm tự hào văn hoá trong chính cộng đồng nơi nó sinh ra.
