Đồng bào Ê-đê mặc trang phục truyền thống trong lễ cúng sức khỏe cho voi tại Đắk LắkGiữ nghề truyền thống
Trang phục truyền thống của người Ê-đê gồm áo, váy đối với phụ nữ và khố, áo đối với nam giới. Phụ nữ Ê-đê mặc váy là tấm thổ cẩm nguyên mảnh, khi mặc quấn quanh eo, phủ dài đến mắt cá chân, kết hợp với áo chui đầu cổ ngang. Nam giới thường đóng khố, cởi trần hoặc mặc áo dài tay cổ tròn chui đầu. Áo nam có đặc điểm là dải vải đỏ ở trước ngực, cùng những đường hoa văn chạy dọc hai bên thân và ở gấu áo. Tùy loại trang phục và mục đích sử dụng, hoa văn được bố trí với cách thức khác nhau. Trang phục mặc hằng ngày thường có cách trang trí đơn giản hơn, trong khi trang phục dành cho lễ hội, nghi lễ được dệt và trang trí công phu.
Nền thổ cẩm Ê-đê chủ yếu là màu đen hoặc chàm sẫm, kết hợp với các màu đỏ, vàng, trắng và xanh lam. Trước đây, người Ê-đê sử dụng sợi bông để dệt vải; bông được đánh tơi, kéo sợi rồi nhuộm màu bằng những nguyên liệu như bùn, lá, củ, rễ hoặc vỏ cây rừng. Ngày nay, sợi công nghiệp được sử dụng phổ biến hơn, nhưng cách tạo hoa văn và phối màu vẫn kế thừa nhiều nét truyền thống. Chính sự tương phản giữa nền màu tối với những đường hoa văn nhiều màu tạo nên vẻ riêng dễ nhận diện của thổ cẩm Ê-đê.
Trong căn nhà nhỏ của gia đình ở buôn Tring 4, xã Ea Drông, (tỉnh Đắk Lắk), hàng ngày, bà H’Bin Niê vẫn tỉ mỉ dệt những tấm khăn, áo váy thổ cẩm. Được mẹ truyền dậy nghề từ năm 12 tuổi, đối với bà H’Bin Niê, dệt thổ cẩm không chỉ là nghề để kiếm thêm thu nhập trang trải cuộc sống mà hơn hết, đó là niềm đam mê từ khi còn nhỏ. Mỗi hoa văn trên từng sản phẩm váy, áo, khăn được bà H’Bin dệt theo hình dáng khác nhau. Đó là hình con rồng đôi ở chiếc váy, rồng đất trên áo và những hạt gạo, hạt mướp trên chiếc khố, tấm khăn choàng, chiếc túi xách…
Bà H’Bin nhớ lại, trước đây, vì cuộc sống khó khăn, hằng ngày bà làm nương rẫy để lo cho gia đình nhưng mỗi tối khi mọi việc đã xong, bà lại cặm cụi bên khung cửi để dệt những tấm khăn địu, chiếc chăn đắp và bộ áo quần cho các thành viên trong nhà. Với tay nghề khéo léo tạo ra những sản phẩm đẹp, tinh tế nên những năm gần đây bà nhận được nhiều đơn đặt hàng hơn. Và cũng chính ngọn lửa yêu nghề ấy của bà H’Bin đã lan tỏa đến hai người con gái, các cô đều có thể dệt thành thạo những tấm khăn, chiếc túi, tấm váy, áo... Cô con gái đầu là H’Huyên Niê sau khi tham gia lớp dạy nghề dệt thổ cẩm do Uỷ ban Nhân dân xã phối hợp mở đã tự tìm tòi, học hỏi thêm kinh nghiệm của mẹ và trở thành cô giáo được mời đi giảng dạy cho nhiều lớp dạy nghề dệt khác trong và ngoài xã.
Sắc màu tinh tế được thể hiện trong trang phục của người Ê-đê Dấu ấn trong từng đường hoa văn
Hoa văn trên trang phục của người Ê-đê không tách rời đời sống của người tạo ra nó. Những hình ảnh từ cây cỏ, muông thú, nhà sàn, công cụ lao động... được đưa vào tấm vải dưới dạng cách điệu, tạo nên một thế giới hình tượng quen thuộc với cộng đồng. Các nghệ nhân cũng cho biết hoa văn trên những loại trang phục khác nhau được sắp xếp khác nhau; trang phục nam và nữ có những mô típ riêng, trang phục thường ngày cũng khác trang phục sử dụng trong lễ hội, nghi lễ. Hoa văn vì thế vừa tạo nên giá trị thẩm mỹ, vừa giúp nhận diện đặc điểm của từng loại trang phục.
Trong quan niệm của người Ê-đê, màu sắc cũng có những giá trị và ý nghĩa riêng. Màu đỏ được gắn với huyết của các linh vật hiến sinh và màu lửa trong lễ hội, đồng thời biểu hiện sức mạnh tinh thần, lòng nhiệt huyết và sức mạnh chung của cộng đồng. Tuy nhiên, ý nghĩa của hoa văn không nên hiểu theo một hệ thống cứng nhắc, bởi nguồn tư liệu về thổ cẩm Ê-đê cho thấy các hoa văn vừa được truyền lại từ thế hệ trước, vừa được người dệt sáng tạo thêm theo ý tưởng riêng. Chính sự kết hợp giữa truyền thống và sáng tạo đã làm cho những dải hoa văn trên trang phục Ê-đê không ngừng được tiếp nối mà vẫn có sức sống trong đời sống hôm nay.
Bà Trương Thị Ánh, Giám đốc Trung tâm Văn hóa - Du lịch tỉnh Đắk Lắk cho biết: Mỗi họa tiết, hoa văn trên các tấm vải thổ cẩm đều có hình thù, ý nghĩa khác nhau. Nhưng tất cả đều thể hiện sự gần gũi, hòa đồng giữa thiên nhiên và con người của đồng bào dân tộc Ê-đê.
Ngày nay, trước những đổi thay của đời sống, trang phục thổ cẩm không còn xuất hiện thường xuyên trong sinh hoạt thường nhật của người Ê-đê. Dù vậy, mỗi khi vào những dịp lễ, Tết người Ê-đê khoác lên mình bộ váy áo truyền thống, sắc chàm trầm ấm cùng những dải hoa văn tinh xảo vẫn tạo nên bản sắc rực rỡ riêng. Được chắt lọc từ thế giới tự nhiên và truyền dạy qua bao thế hệ, từng đường nét trên trang phục vẫn gìn giữ lại những ký ức văn hóa của cả cộng đồng./.
