Ở xã Đông Hiếu, những phiên chợ cuối năm trở thành điểm hẹn quen thuộc của bà con dân tộc Thổ. Chợ tết không chỉ là nơi mua bán, trao đổi hàng hóa mà còn là không gian gặp gỡ, giao lưu, chia sẻ niềm vui sau một năm lao động vất vả đã qua. Trong sắc áo mới rực rỡ, bà con mang theo niềm háo hức, mong chờ một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
Với người Thổ, tết là thời điểm thiêng liêng để bày tỏ lòng thành kính với Tổ tiên, thần linh, đồng thời cũng là dịp để gia đình sum họp, gắn kết tình thân. Vì thế, việc chuẩn bị các món ăn truyền thống luôn được coi trọng. Mâm cỗ tết không chỉ thể hiện sự đủ đầy của đời sống mà còn là bản sắc văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Trong mênh mang sắc xuân của núi rừng, bà con dân tộc thiểu số tổ chức Lễ hội cầu mùa
Gia đình bà Đỗ Thị Bình ở xã Đông Hiếu, những ngày này luôn rộn ràng. Sau một năm làm ăn thuận lợi nhờ trồng mía, trồng hoa, bà cùng các con tất bật nấu bánh chưng đón Tết. Gian bếp đỏ lửa, nồi bánh sôi ùng ục, mùi lá dong, nếp mới quyện trong hơi khói, tạo nên không khí tết thân thuộc, ấm áp. Năm qua, mùa màng bội thu giúp gia đình bà Bình có thêm điều kiện chăm lo cho cuộc sống, việc sắm sửa lễ vật cúng tạ thần linh, Tổ tiên trong dịp tết càng thêm chu đáo, trọn vẹn. Ngoài bánh chưng, gia đình bà Bình còn chuẩn bị nhiều món ăn truyền thống khác của người Thổ, như: bánh sừng trâu, cơm lam, canh bưa… Mỗi món ăn đều gắn với phong tục, tập quán và quan niệm văn hóa riêng. Bánh sừng trâu được nấu cùng nồi bánh chưng ngày tết, đặt trang trọng trên bàn thờ Tổ tiên từ chiều 30 và chỉ được hạ xuống vào buổi tối ngày khai hạ. Đó là quy ước mang tính nghi lễ, thể hiện sự tôn kính, biết ơn đối với cội nguồn.
Không riêng xã Đông Hiếu, ở các xã vùng cao khác của Nghệ An, ẩm thực tết của đồng bào các dân tộc cũng mang những nét đặc trưng riêng, phản ánh điều kiện tự nhiên, sinh kế và đời sống văn hóa địa phương. Ngày tết, người dân thường chọn loại nếp ngon nhất để đồ xôi, gói bánh; mâm lễ cúng không thể thiếu gà luộc, xôi nếp, bánh chưng xanh, những món ăn quen thuộc từ sản vật tự nuôi, tự trồng. Đặc biệt, rượu là thức uống không thể thiếu. Ở nhiều bản làng, hầu như nhà nào cũng có chõ nấu rượu riêng. Rượu được nấu từ men lá do chính bà con làm ra, mang hương vị núi rừng đặc trưng, được dùng để đãi khách tới chúc tết và phục vụ nhu cầu hàng ngày trong gia đình.
Chia sẻ về phong tục tết của gia đình, chị Nguyễn Thị Hoa Mùi, người dân xã Quỳ Hợp cho biết, bánh chưng và xôi dâng cúng Tổ tiên đều được làm từ gạo nếp Cù Pháng - giống nếp do gia đình tự trồng, nổi tiếng bởi độ thơm, dẻo. Không chỉ dùng trong các dịp lễ, tết, sản vật này còn được bà con lựa chọn làm quà biếu tặng khách quý, như một cách giới thiệu hương vị quê hương.
Hiện nay, đồng bào vùng cao Nghệ An vẫn duy trì nhiều phong tục, sinh hoạt văn hóa truyền thống trong dịp tết Nguyên đán. Những ngày hội xuân, bà con các dân tộc Thái, Thổ, Mông khoác lên mình bộ trang phục truyền thống, cùng nhau tham gia các trò chơi dân gian như: kéo co, đẩy gậy, đánh quay, đánh cù, ném còn, khắc luống. Không gian bản làng vì thế trở nên sôi động, đầy sắc màu.
Bên tiếng cười nói rộn ràng là những làn điệu dân ca như hát xuối, hát lăm vang lên trong ngày xuân. Những câu hát mộc mạc, chân thành, lấy cảm hứng từ đời sống lao động, sinh hoạt thường ngày, hoặc kể lại những câu chuyện về các nhân vật anh hùng trong truyền thuyết dân gian đã góp phần nuôi dưỡng đời sống tinh thần của cộng đồng.
Tết, với đồng bào vùng cao Nghệ An, không chỉ là thời khắc chuyển giao năm cũ - năm mới, mà còn là dịp để nhìn lại chặng đường đã qua, củng cố niềm tin vào tương lai. Trong men rượu ấm nồng, trong những lời chúc đầu xuân giản dị mà chân thành, bà con gửi gắm mong ước về một năm mới an lành, thịnh vượng, cuộc sống ngày càng ổn định, bản làng thêm khởi sắc.
Xuân nhẹ nhàng đến trong niềm vui đủ đầy, sự gắn kết cộng đồng và những giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số được gìn giữ qua bao thế hệ, tạo nên bức tranh đầy sức sống nơi đại ngàn miền Tây xứ Nghệ./.
