Tháp Bà PonagarTừ khóa: Văn hóa Chăm; Di sản văn hóa; Du lịch văn hóa; Tỉnh Khánh Hòa; Phát triển bền vững.
1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh phát triển kinh tế gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và phát triển du lịch bền vững, việc khai thác các giá trị di sản văn hóa truyền thống đã trở thành một xu hướng quan trọng ở nhiều địa phương của Việt Nam. Tỉnh Khánh Hòa không chỉ được biết đến là trung tâm du lịch biển nổi tiếng của cả nước, đặc biệt còn là vùng đất lưu giữ nhiều giá trị đặc sắc của nền văn hóa Chăm, một trong những nền văn hóa có lịch sử lâu đời ở khu vực Nam Trung Bộ.
Trải qua nhiều thế kỷ hình thành và phát triển, cộng đồng người Chăm ở tỉnh Khánh Hòa đã để lại một hệ thống di sản văn hóa phong phú, gồm: các di tích kiến trúc, tín ngưỡng, lễ hội truyền thống, nghệ thuật điêu khắc và các tri thức dân gian đặc sắc… Tiêu biểu nhất là quần thể Tháp Bà Ponagar, di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia đặc biệt, hằng năm thu hút hàng trăm nghìn lượt khách tham quan, nghiên cứu và hành hương. Bên cạnh đó, các lễ hội truyền thống, tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na (Pô Inư Nagar) - một trong những tín ngưỡng thờ Mẫu đặc trưng của người dân miền Trung, cùng nhiều giá trị văn hóa phi vật thể khác đã góp phần tạo nên bản sắc văn hóa riêng có của tỉnh Khánh Hòa.
Tuy nhiên, dưới tác động của quá trình đô thị hóa, toàn cầu hóa và thương mại hóa du lịch, nhiều giá trị văn hóa Chăm đang đứng trước nguy cơ mai một và bị khai thác chưa tương xứng với tiềm năng vốn có. Trong khi đó, du lịch văn hóa hiện nay đang trở thành một trong những dòng sản phẩm có giá trị gia tăng cao, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của điểm đến và tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương.
Xuất phát từ thực tiễn đó, việc nghiên cứu bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa Chăm gắn với phát triển du lịch ở tỉnh Khánh Hòa có ý nghĩa quan trọng cả về phương diện lý luận và thực tiễn. Đây không chỉ là giải pháp bảo tồn di sản văn hóa dân tộc, đồng thời còn góp phần xây dựng các sản phẩm du lịch đặc thù, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và phát triển du lịch bền vững của địa phương trong giai đoạn hiện nay.
2. Kết quả nghiên cứu
2.1. Vai trò của văn hóa Chăm đối với phát triển du lịch tỉnh Khánh Hòa
Văn hóa Chăm là một bộ phận quan trọng trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam, đồng thời là nguồn tài nguyên nhân văn đặc sắc góp phần tạo nên bản sắc riêng của du lịch Khánh Hòa. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, cộng đồng người Chăm đã để lại nhiều giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể có ý nghĩa đặc biệt về lịch sử, nghệ thuật, kiến trúc, tín ngưỡng và đời sống xã hội. Những giá trị này không chỉ có ý nghĩa trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc mà còn đóng vai trò quan trọng trong phát triển du lịch văn hóa theo hướng bền vững.
Trước hết, văn hóa Chăm góp phần tạo nên sức hấp dẫn đặc thù cho các sản phẩm du lịch của tỉnh Khánh Hòa. Trong khi phần lớn du khách biết đến tỉnh Khánh Hòa với lợi thế về du lịch biển, đảo, thì hệ thống di sản văn hóa Chăm đã bổ sung một chiều sâu văn hóa cho điểm đến. Tiêu biểu là quần thể Tháp Bà Ponagar, một trong những công trình kiến trúc Chăm còn bảo tồn tương đối nguyên vẹn ở Việt Nam. Đây không chỉ là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia đặc biệt, đồng thời còn là điểm đến văn hóa, tín ngưỡng thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước mỗi năm.
Bên cạnh giá trị kiến trúc, các lễ hội truyền thống Chăm, đặc biệt là Lễ hội Tháp Bà Ponagar, đã trở thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc của tỉnh. Lễ hội không chỉ phản ánh đời sống tín ngưỡng của cộng đồng cư dân địa phương mà còn tạo cơ hội để du khách trải nghiệm các nghi lễ dân gian, nghệ thuật múa Chăm, âm nhạc truyền thống và các hoạt động văn hóa cộng đồng. Đây là những yếu tố góp phần gia tăng trải nghiệm và kéo dài thời gian lưu trú của khách du lịch.
Ngoài ra, văn hóa Chăm còn có vai trò quan trọng trong phát triển du lịch cộng đồng và du lịch trải nghiệm. Các giá trị văn hóa phi vật thể như nghề thủ công truyền thống, tri thức dân gian, nghệ thuật trình diễn dân gian và ẩm thực Chăm là những nguồn lực có tiềm năng lớn để xây dựng các sản phẩm du lịch đặc thù. Việc khai thác hợp lý các giá trị này không chỉ góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch, đồng thời còn tạo sinh kế, nâng cao thu nhập và khuyến khích cộng đồng tham gia trực tiếp vào hoạt động bảo tồn di sản. Trong bối cảnh phát triển du lịch bền vững, văn hóa Chăm không chỉ là nguồn tài nguyên du lịch mà còn là nền tảng quan trọng để xây dựng thương hiệu văn hóa cho tỉnh Khánh Hòa. Việc bảo tồn và phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa Chăm sẽ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành du lịch địa phương, đồng thời bảo đảm sự hài hòa giữa phát triển kinh tế với gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc trong tiến trình hội nhập và phát triển.
2.2. Bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa Chăm đối với phát triển du lịch tỉnh Khánh Hòa
Khánh Hòa là một trong những địa bàn cư trú lâu đời của cộng đồng người Chăm thuộc khu vực Nam Trung Bộ. Hiện nay, đồng bào Chăm sinh sống tập trung chủ yếu tại các địa bàn xã, phường, như: Nha Trang, Ninh Hòa, Diên Khánh, Cam Lâm, Phan Rang, Ninh Phước, Ninh Hải, Ninh Sơn, Thuận Bắc, Thuận Nam, Bắc Ái và một số địa phương khác trong tỉnh Khánh Hòa. Mặc dù, số lượng dân cư không lớn so với các dân tộc khác, nhưng người Chăm đã để lại dấu ấn sâu đậm trong tiến trình lịch sử và văn hóa của tỉnh Khánh Hòa thông qua hệ thống di tích kiến trúc, tín ngưỡng, lễ hội, nghệ thuật dân gian và tri thức địa phương đặc sắc. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa có giá trị quan trọng đối với phát triển du lịch của địa phương.
Trong những năm qua, công tác bảo tồn di sản văn hóa Chăm tại tỉnh Khánh Hòa đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Tiêu biểu nhất là việc bảo tồn và phát huy giá trị Khu di tích Tháp Bà Ponagar, một trong những công trình kiến trúc Chăm tiêu biểu còn tồn tại tương đối nguyên vẹn ở Việt Nam. Di tích không chỉ được đầu tư tu bổ, tôn tạo thường xuyên, đặc biệt còn trở thành điểm đến văn hóa - tâm linh hấp dẫn của tỉnh Khánh Hòa. Hằng năm, Tháp Bà Ponagar thu hút hàng trăm nghìn lượt khách trong nước và quốc tế đến tham quan, nghiên cứu và hành hương, góp phần quan trọng vào doanh thu du lịch văn hóa của địa phương.
Bên cạnh di sản vật thể, các giá trị văn hóa phi vật thể của người Chăm cũng được quan tâm bảo tồn và khai thác phục vụ du lịch. Lễ hội Tháp Bà Ponagar được tổ chức thường niên từ ngày 20 đến 23/3 Âm lịch đã trở thành một trong những lễ hội lớn của khu vực Nam Trung Bộ. Lễ hội không chỉ bảo tồn các nghi thức tín ngưỡng truyền thống, đồng thời còn tạo không gian trình diễn nghệ thuật múa Chăm, nhạc cụ dân tộc, hát lễ và các loại hình diễn xướng dân gian đặc sắc. Đây là sản phẩm du lịch văn hóa có sức hấp dẫn lớn đối với du khách trong và ngoài nước.
Ngoài ra, tỉnh Khánh Hòa cũng đã từng bước đưa các giá trị văn hóa Chăm vào các chương trình quảng bá du lịch, các tuyến tham quan di sản văn hóa và hoạt động giáo dục văn hóa cộng đồng. Nhiều chương trình giới thiệu nghệ thuật Chăm, trưng bày hiện vật khảo cổ Champa, triển lãm chuyên đề về văn hóa Chăm được tổ chức thường xuyên tại các bảo tàng và điểm du lịch. Điều này góp phần nâng cao nhận thức xã hội về giá trị di sản văn hóa Chăm và tăng cường sức hấp dẫn cho du lịch văn hóa địa phương.
Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy công tác bảo tồn và phát huy văn hóa Chăm vẫn còn một số hạn chế, như: (i) Một số giá trị văn hóa phi vật thể đứng trước nguy cơ mai một do số lượng nghệ nhân ngày càng giảm, lớp trẻ ít có điều kiện tiếp cận và thực hành văn hóa truyền thống. (ii) Việc khai thác di sản phục vụ du lịch ở nhiều nơi còn mang tính đơn lẻ, thiếu tính liên kết và chưa hình thành được nhiều sản phẩm du lịch văn hóa Chăm có chiều sâu trải nghiệm. (iii) Sự tham gia trực tiếp của cộng đồng người Chăm trong hoạt động du lịch còn hạn chế, dẫn đến hiệu quả lan tỏa về kinh tế - xã hội chưa tương xứng với tiềm năng.
Nhìn chung, những kết quả đạt được trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Chăm đã góp phần quan trọng vào việc đa dạng hóa sản phẩm du lịch, nâng cao hình ảnh điểm đến tỉnh Khánh Hòa và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả hơn nữa nguồn tài nguyên văn hóa đặc sắc này, chúng ta cần tiếp tục quan tâm, nghiên cứu và có các định hướng, giải pháp đồng bộ nhằm gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn di sản, phát triển du lịch và nâng cao vai trò chủ thể của cộng đồng người Chăm trong quá trình phát triển bền vững.
2.3. Giải pháp bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa Chăm đối với phát triển du lịch tỉnh Khánh Hòa
Trong bối cảnh phát triển du lịch theo hướng bền vững và xây dựng Khánh Hòa trở thành trung tâm du lịch chất lượng cao của khu vực Nam Trung Bộ, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa Chăm cần được xem là một nhiệm vụ chiến lược nhằm vừa bảo vệ di sản văn hóa dân tộc, vừa khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên văn hóa phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Thứ nhất, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách bảo tồn di sản văn hóa Chăm theo hướng gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn và phát triển. Công tác bảo tồn không chỉ tập trung vào các di sản vật thể như Tháp Bà Ponagar mà cần quan tâm hơn đến các giá trị văn hóa phi vật thể như lễ hội truyền thống, nghệ thuật trình diễn dân gian, tín ngưỡng và tri thức bản địa của cộng đồng người Chăm.
Thứ hai, đẩy mạnh xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa Chăm đặc thù. Bên cạnh hoạt động tham quan di tích, cần phát triển các chương trình trải nghiệm lễ hội, nghệ thuật dân gian, ẩm thực truyền thống và không gian văn hóa Chăm nhằm nâng cao giá trị trải nghiệm của du khách. Kinh nghiệm từ nhiều địa phương cho thấy các sản phẩm du lịch dựa vào di sản văn hóa thường có giá trị gia tăng cao và góp phần kéo dài thời gian lưu trú của khách du lịch.
Thứ ba, tăng cường ứng dụng chuyển đổi số trong bảo tồn và quảng bá di sản. Việc số hóa hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu số, ứng dụng công nghệ thực tế ảo và các nền tảng truyền thông số sẽ giúp mở rộng khả năng tiếp cận di sản văn hóa Chăm đến đông đảo công chúng trong và ngoài nước.
Thứ tư, phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng người Chăm trong quá trình bảo tồn và khai thác di sản phục vụ du lịch. Cộng đồng không chỉ là người lưu giữ văn hóa mà còn cần được hưởng lợi trực tiếp từ các hoạt động du lịch thông qua việc tham gia cung cấp dịch vụ, trình diễn văn hóa và sản xuất các sản phẩm truyền thống.
Việc triển khai đồng bộ các giải pháp trên sẽ góp phần bảo tồn hiệu quả các giá trị văn hóa Chăm, tạo động lực phát triển du lịch văn hóa đặc sắc, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại tỉnh Khánh Hòa trong giai đoạn mới.
3. Thảo luận
Xuất phát từ những vấn đề nêu trên cho thấy, văn hóa Chăm là một trong những nguồn tài nguyên văn hóa đặc sắc, có vai trò quan trọng trong việc đa dạng hóa sản phẩm du lịch và nâng cao sức hấp dẫn của điểm đến tỉnh Khánh Hòa. Không giống các loại tài nguyên du lịch tự nhiên có thể bị khai thác đến giới hạn, các giá trị văn hóa Chăm nếu được bảo tồn và phát huy đúng hướng sẽ vừa góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, vừa tạo ra động lực phát triển du lịch bền vững. Đây là quan điểm phù hợp với lý thuyết phát triển du lịch dựa vào di sản văn hóa và các khuyến nghị của UNES- CO về bảo tồn gắn với phát triển.
Thực tiễn tại tỉnh Khánh Hòa cho thấy việc bảo tồn và khai thác giá trị di sản Chăm đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận, đặc biệt thông qua việc phát huy giá trị Khu di tích Tháp Bà Ponagar và Lễ hội Tháp Bà... Tuy nhiên, so với tiềm năng vốn có, việc khai thác các giá trị văn hóa Chăm trong phát triển du lịch vẫn còn tập trung chủ yếu vào tham quan di tích và du lịch tâm linh. Nhiều giá trị văn hóa phi vật thể như nghệ thuật trình diễn dân gian, tri thức dân gian, nghề thủ công truyền thống và văn hóa cộng đồng chưa được chuyển hóa hiệu quả thành các sản phẩm du lịch có tính cạnh tranh cao.
Đặc biệt là mối quan hệ giữa bảo tồn và khai thác du lịch. Nếu quá chú trọng mục tiêu kinh tế mà thiếu các giải pháp bảo vệ di sản, nguy cơ thương mại hóa và làm biến đổi các giá trị văn hóa nguyên gốc là khó tránh khỏi. Ngược lại, nếu chỉ tập trung bảo tồn mà không gắn với phát triển du lịch và sinh kế cộng đồng thì nguồn lực dành cho công tác bảo tồn sẽ gặp nhiều hạn chế.
Do đó, việc xây dựng mô hình phát triển du lịch văn hóa Chăm theo hướng bền vững, lấy cộng đồng làm trung tâm, lấy di sản làm nền tảng và lấy du lịch làm động lực phát triển là hướng đi phù hợp đối với tỉnh Khánh Hòa hiện nay. Đây không chỉ là giải pháp bảo tồn hiệu quả các giá trị văn hóa Chăm, đồng thời còn góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh, tạo bản sắc riêng cho du lịch Khánh Hòa trong bối cảnh hội nhập và phát triển.
4. Kết luận
Văn hóa Chăm là một bộ phận quan trọng trong kho tàng di sản văn hóa của tỉnh Khánh Hòa, chứa đựng những giá trị đặc sắc về lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng, lễ hội và tri thức dân gian. Kết quả nghiên cứu cho thấy việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa Chăm không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc mà còn tạo nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch văn hóa theo hướng bền vững. Thực tiễn khai thác các di sản như Tháp Bà Ponagar và Lễ hội Tháp Bà đã góp phần nâng cao sức hấp dẫn của điểm đến Khánh Hòa. Trong thời gian tới, cần tiếp tục gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch, đẩy mạnh chuyển đổi số, phát huy vai trò của cộng đồng người Chăm và xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa đặc thù nhằm nâng cao giá trị kinh tế, văn hóa và xã hội của di sản trong bối cảnh hội nhập hiện nay.
Tài liệu tham khảo
1. Diệp Anh (2025), Phát triển công nghiệp văn hóa gắn với du lịch bền vững - Bước đi tất yếu để hình thành chuỗi giá trị mới, https://baochinhphu.vn/phat-trien-cong-nghiepvan-hoa-gan-voi-du-lich-ben-vung-buoc-di-tat-yeu-dehinh-thanh-chuoi-gia-tri-moi-102251030134304533.htm
2. Chính phủ (2020), Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2030, Hà Nội. 3. Hồng Hiếu (2025), Khai thác giá trị văn hóa đồng bào Chăm trong phát triển du lịch bền vững, https:// dantocmiennui.baotintuc.vn/khai-thac-gia-tri-van-hoadong-bao-cham-trong-phat-trien-du-lich-ben-vungpost361446.html
4. Nguyễn Trùng Khánh (2023), Phát triển du lịch gắn với bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa, bảo vệ môi trường, thúc đẩy sự phát triển bền vững trong bối cảnh mới, https://www. tapchicongsan.org.vn/web/guest/kinh-te/-/2018/828175/ phat-trien-du-lich-gan-voi-bao-ton%2C-phat-huy-cac-giatri-van-hoa%2C-bao-ve-moi-truong%2C-thuc-day-su-phattrien-ben-vung-trong-boi-canh-moi.aspx
5. Sử Văn Ngọc (2010), Văn hoá làng truyền thống người Chăm tỉnh Ninh Thuật, Nxb. Dân trí, Hà Nội.
6. Minh Thu (2025), Ninh Thuận đẩy mạnh phát triển du lịch bền vững, https://dantocphattrien.vietnamnet. vn/ninh-thuan-day-manh-phat-trien-du-lich-benvung-1749726406810.htm
7. Đông Việt (2025), Phát triển du lịch bền vững, https:// nhandan.vn/phat-trien-du-lich-ben-vung-post859220.html
8. Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Khánh Hòa (2024), Báo cáo công tác bảo tồn di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa, Nha Trang.
9. Bá Minh Truyền (2018), Bảo tồn và khai thác các lễ hội văn hoá của người Chăm ở Ninh Thuận phục vụ phát triển du lịch bền vững, trong kỷ yếu Hội nghị Dân tộc học quốc gia năm 2018 với củ đề: Một số vấn đề về tộc người và chính sách dân tộc ở nước ta hiện nay, Viện Dân tộc học.
