Từ khóa: Người có uy tín; Dân tộc thiểu số; Tiêu chí lựa chọn.
1. Quan điểm của Đảng và Nhà nước về Người có uy tín
Ngày 23/9/1994, Ban Chấp hành Trung ương Đảng ban hành Chỉ thị số 45-CT/TW về một số công tác ở vùng dân tộc Mông, với yêu cầu: “Ban Tổ chức Trung ương cùng với Ban Tổ chức và Cán bộ của Chính phủ xây dựng chính sách đào tạo, bồi dưỡng, sử dụng, đãi ngộ đối với cán bộ cơ sở, trưởng bản, già làng, trưởng dòng họ, cán bộ nghỉ hưu, lực lượng vũ trang… tham gia hoạt động trong vùng dân tộc Mông”. Lúc đó, Chỉ thị 45-CT/TW chưa đề cập cụ thể khái niệm Người có uy tín nhưng nhóm người trưởng bản, già làng, trưởng dòng họ, cán bộ nghỉ hưu - nòng cốt của Người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) sau này đã lần đầu tiên được nêu với tư cách như một bộ phận chủ thể có vai trò quan trọng trong ổn định và phát triển kinh tế - xã hội ở vùng dân tộc Mông.
Hai năm sau, Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII tại Đại hội IX của Đảng (năm 1996) nhấn mạnh: “Động viên, phát huy vai trò của những người tiêu biểu, có uy tín trong dân tộc và ở địa phương”. Như vậy, từ năm 1996, cụm từ “người tiêu biểu, có uy tín trong đồng bào dân tộc và ở địa phương” đã được nêu trong văn kiện chính trị của Đảng, mở đường để sau này các văn kiện khác chính thức sử dụng cụm từ “Người có uy tín”. Tiêu biểu là Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 12/3/2003 của Ban Chấp hành Trung ương Khóa IX về công tác dân tộc với yêu cầu: “Có chính sách động viên, bồi dưỡng, hướng dẫn và phát huy vai trò của những Người có uy tín trong đồng bào dân tộc trong việc thực hiện chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước ở các địa bàn dân cư vùng dân tộc và miền núi”.
Tiếp đó là các văn bản khác của Đảng như: Kết luận 57-KL/TW ngày 03/11/2009 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 7, Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa IX về công tác dân tộc; Chỉ thị số 49-CT/TW ngày 20/10/2015 của Ban Bí thư Trung ương Đảng khóa XI về tăng cường và đổi mới công tác dân vận của Đảng ở vùng đồng bào DTTS; Kết luận số 65-KL/TW ngày 30/10/2019 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 24-NQ/TW về công tác dân tộc với yêu cầu cần tiếp tục “Phát huy vai trò tích cực của Người có uy tín trong đồng bào DTTS” và “Chăm lo xây dựng đội ngũ cán bộ, Người có uy tín tiêu biểu trong vùng DTTS”. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng (2026) nhấn mạnh: “Tăng cường xây dựng lực lượng nòng cốt là Người có uy tín trong dân tộc, tôn giáo”[1]
Từ đường lối của Đảng, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 05/2011/NĐ-CP ngày 14/01/2011 quy định chính sách đối với Người có uy tín ở vùng DTTS; Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 06/2008/CT-TTg ngày 01/02/2008 về phát huy vai trò Người có uy tín trong đồng bào DTTS trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, Quyết định số 18/2011/QĐ-TTg ngày 18/3/2011 về chính sách đối với Người có uy tín trong đồng bào DTTS, Quyết định số 56/2013/QĐ-TTg ngày 7/10/2013 sửa đổi, bổ sung một số điều của Quyết định số 18/2011/QĐ-TTg, Quyết định số 12/2018/ QĐ-TTg ngày 06/3/2018 và Quyết định số 28/ QĐ-TTg ngày 23/11/2023 sửa đổi, bổ sung một số điều của Quyết định số 12/2018/QĐ-TTg ngày 6/3/2018 của Thủ tướng Chính phủ về tiêu chí lựa chọn, công nhận Người có uy tín và chính sách đối với Người có uy tín trong đồng bào DTTS; Nghị định số 307/NĐ-CP ngày 4/8/2026 của Chính phủ quy định về lựa chọn, công nhận, chính sách đối với người có uy tín trong vùng dân tộc thiểu số và chính sách thăm hỏi, chúc mừng, tặng quà, động viên, gặp mặt, biểu dương, tôn vinh đối với một số tổ chức, cá nhân người dân tộc thiểu số.
Với số lượng lớn các chỉ thị, nghị quyết, kết luận của Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Trung ương Đảng; các nghị định của Chính phủ, chỉ thị, quyết định của Thủ tướng Chính phủ được ban hành liên tục từ sau năm 1996 đến nay cho thấy Đảng, Nhà nước đánh giá cao và hết sức coi trọng việc phát huy vai trò Người có uy tín trong đồng bào DTTS trong sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh.
2. Tiêu chí lựa chọn Người có uy tín trong đồng bào DTTS
Đi liền với đánh giá cao là đòi hỏi tiêu chí lựa chọn Người có uy tín không chỉ cần sự thận trọng, chặt chẽ, khách quan mà còn phải thường xuyên được rà soát, bổ sung và hoàn thiện để phù hợp với những biến đổi của đời sống kinh tế - xã hội, nhằm bảo đảm việc lựa chọn thực chất, dân chủ, đáp ứng yêu cầu phát triển trong từng giai đoạn.
Hiện nay, tiêu chí lựa chọn Người có uy tín được chỉ rõ trong Nghị định số 307/NĐ-CP ngày 4/8/2026 của Chính phủ: “Là công dân Việt Nam, không phân biệt tôn giáo, giới tính, cư trú tại địa phương; ưu tiên người dân tộc thiểu số. Bản thân và gia đình gương mẫu chấp hành chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Là người tiêu biểu, có nhiều đóng góp trong các phong trào thi đua yêu nước, xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng dân tộc thiểu số và miền núi, bảo vệ an ninh trật tự, giữ gìn bản sắc văn hóa và xây dựng khối đại đoàn kết các dân tộc. Hiểu biết về văn hóa truyền thống, phong tục, tập quán tốt đẹp của địa phương; có mối liên hệ chặt chẽ trong dòng họ, dân tộc và cộng đồng dân cư. Có khả năng quy tụ, tập hợp, tuyên truyền, vận động người dân thực hiện các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; được người dân trong cộng đồng tín nhiệm, tin tưởng, nghe và làm theo”.
Các tiêu chí này có một số điểm mới:
Thứ nhất, đã lượng hóa đầy đủ khái niệm “uy tín”. Trước đây, khái niệm Người có uy tín thường đồng nhất với già làng, trưởng bản, trưởng dòng họ hoặc những người cao tuổi trong cộng đồng. Tuy nhiên, tiêu chí lựa chọn hiện nay đã xác định rõ uy tín không chỉ xuất phát từ tuổi tác hay vị trí xã hội mà còn từ quá trình cống hiến, phẩm chất cá nhân và khả năng dẫn dắt cộng đồng. Các tiêu chuẩn như: “có nhiều đóng góp trong các phong trào thi đua yêu nước…; “được người dân trong cộng đồng tín nhiệm”; “có khả năng quy tụ, tập hợp, tuyên truyền, vận động” đã biến khái niệm “uy tín” từ một giá trị cảm tính thành chuẩn mực có thể xem xét, định lượng trong quá trình cộng đồng đánh giá, lựa chọn Người có uy tín.
Một điểm quan trọng nữa trong tiêu chí lựa chọn là “được người dân trong cộng đồng tín nhiệm, tin tưởng, nghe và làm theo” đã phản ánh đúng bản chất của “uy tín” ở vùng đồng bào DTTS. Đó là uy tín phải được hình thành từ thực tiễn đời sống cộng đồng, bởi trong thực tế, có những người tuy không giữ bất kỳ chức vụ nào nhưng mỗi lời nói, việc làm của họ lại có sức thuyết phục rất lớn đối với cộng đồng. Ngược lại, có những người tuy có chức vụ cao nhưng ảnh hưởng với cộng đồng lại hạn chế. Do đó, đưa tiêu chí “được người dân trong cộng đồng tín nhiệm, tin tưởng, nghe và làm theo” thành điều kiện cốt lõi sẽ giúp sự lựa chọn chính xác hơn với thực tiễn.
Thứ hai, coi trọng vai trò của Người có uy tín như một “cầu nối xã hội” nên tiêu chí lựa chọn không chỉ đòi hỏi phẩm chất cá nhân mà còn nhấn mạnh năng lực kết nối xã hội thông qua mối liên hệ chặt chẽ với dòng họ, dân tộc, cộng đồng dân cư; khả năng quy tụ, tập hợp đồng bào; khả năng tuyên truyền, vận động. Đây đều là những tiêu chí rất cần thiết, bởi ở cơ sở, Người có uy tín đảm nhận vai trò là “cầu nối” giữa cấp ủy, chính quyền với đồng bào DTTS. Trong nhiều trường hợp, họ chính là chủ thể chuyển tải chính sách đến người dân bằng ngôn ngữ, cách thức và có tính thuyết phục cao hơn so với cán bộ trong hệ thống chính trị.
Thứ ba, tiêu chí lựa chọn yêu cầu Người có uy tín phải hiểu biết về văn hóa truyền thống, phong tục, tập quán tốt đẹp của địa phương; đồng thời có khả năng tuyên truyền, vận động là sự kết hợp hài hòa giữa hai yêu cầu có mối quan hệ tương hỗ chặt chẽ với nhau. Một mặt, Người có uy tín phải là người am hiểu các giá trị văn hóa dân tộc để duy trì công tác gìn giữ, bảo tồn văn hóa. Mặt khác, họ cũng phải đủ năng lực tiếp nhận những tri thức mới, chủ trương mới, nhất là khi văn hóa đang được nhìn nhận là một nguồn lực phát triển. Nói cách khác, Người có uy tín được định vị là một chủ thể vừa bảo tồn văn hóa vừa góp phần thúc đẩy phát triển trong đời sống hiện đại.
Thứ tư, thể hiện sự mở rộng và dân chủ hóa nguồn lực Người có uy tín. Tiêu chí lựa chọn Người có uy tín quy định: “Là công dân Việt Nam, không phân biệt tôn giáo, giới tính, cư trú tại địa phương; ưu tiên người dân tộc thiểu số” có ý nghĩa thực tiễn quan trọng. Người có uy tín phải cư trú tại địa phương bởi vì đồng bào DTTS chủ yếu sinh sống tại thôn, bản. Ưu tiên lựa chọn Người có uy tín là người DTTS để thuận tiện trong giao tiếp, tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước tới Nhân dân. Quy định này giúp mở rộng nguồn lựa chọn Người có uy tín ở cơ sở. Mặt khác tiêu chí lựa chọn đã bổ sung thêm nội dung “không phân biệt tôn giáo” bởi tôn giáo hiện nay có xu hướng phát triển mạnh tại vùng dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN), vùng sâu, vùng xa - những địa bàn trước đây chỉ có tín ngưỡng cổ truyền.
Tóm lại, các tiêu chí lựa chọn Người có uy tín quy định tại Nghị định 307/NĐ-CP cho thấy sự chuyển biến từ tư duy coi Người có uy tín là người được cộng đồng kính trọng sang tư duy coi họ là chủ thể kết nối cộng đồng và có năng lực dẫn dắt xã hội. Điều này vừa bảo đảm tính kế thừa các giá trị truyền thống của cộng đồng DTTS, vừa đáp ứng yêu cầu quản trị xã hội và phát triển vùng DTTS&MN trong giai đoạn mới.
3. Một số điểm đáng chú ý từ cơ cấu Người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số
Theo báo cáo tổng hợp của các tỉnh/thành phố, cả nước có 29.626 Người có uy tín trong cộng đồng, gồm: 4.021 người là cán bộ hưu trí (chiếm 14,09%); 3.538 người là trưởng thôn, bản (chiếm 12,4%); 2.965 người là già làng (chiếm 10,39%); 1.730 người là bí thư chi bộ, trưởng thôn (chiếm 6,06%); 1.034 người là trưởng họ, tộc trưởng (chiếm 3,62%); 586 người là chức sắc, chức việc tôn giáo (chiếm 2,05%). Cơ cấu này phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong cấu trúc đội ngũ Người có uy tín ở vùng đồng bào DTTS.
Trước hết, thành phần Người có uy tín ngày càng đa dạng, không còn bó hẹp trong đối tượng già làng, trưởng dòng họ như trước. Nhóm cán bộ hưu trí chiếm 14,09% - cao nhất trong các nhóm được thống kê cho thấy nguồn gốc của uy tín xã hội đang trở nên đa dạng hơn. Bên cạnh uy tín truyền thống dựa trên tuổi tác, kinh nghiệm và vị thế trong cộng đồng, ngày càng phổ biến loại hình uy tín được hình thành từ quá trình công tác, trình độ hiểu biết, kinh nghiệm quản lý và khả năng kết nối với hệ thống chính trị.
Mặt khác, tỷ lệ khá lớn Người có uy tín đang đảm nhiệm các vị trí chủ chốt lãnh đạo hoặc quản lý cộng đồng dân cư như: Trưởng thôn, bản (12,4%), Bí thư chi bộ, trưởng thôn (6,06%) cho thấy Nhà nước ngày càng chú trọng phát huy vai trò của những cá nhân vừa có vị thế chính thức, vừa có ảnh hưởng xã hội thực tế. Thôn, bản tuy không phải là cấp hành chính trong bộ máy nhà nước, nhưng là nơi diễn ra mọi hoạt động sinh sống, làm ăn của người dân; nơi thể hiện vai trò chủ thể của người dân; nơi đầu tiên đối mặt với những yêu cầu bức xúc của quần chúng, với những mâu thuẫn, thậm chí cả những xung đột trong đời sống. Thôn bản cũng là nơi trực tiếp triển khai và kiểm nghiệm tính đúng đắn của chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật của cấp ủy, chính quyền các cấp... Vì vậy, nếu Người có uy tín đồng thời là lãnh đạo chủ chốt ở thôn, bản thì đây là một lợi thế lớn trong việc trực tiếp triển khai chủ trương, chính sách đến người dân.
Hiện nay, mặc dù xã hội vùng đồng bào DTTS&MN đang có những thay đổi nhanh chóng, nhưng các thiết chế truyền thống vẫn duy trì ảnh hưởng đáng kể. Cụ thể, trong cơ cấu Người có uy tín, già làng vẫn chiếm tỷ lệ 10,39%; Trưởng họ, tộc trưởng chiếm 3,62%. Tổng cộng hai nhóm đối tượng Người có uy tín xuất phát từ các thiết chế truyền thống của cộng đồng chiếm trên 14%. Như vậy, trong đời sống đồng bào DTTS, quan hệ huyết thống, dòng họ và những người nắm giữ tri thức tộc người vẫn tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì trật tự xã hội, hòa giải các mâu thuẫn cộng đồng, bảo tồn văn hóa và truyền tải các giá trị truyền thống. Đây là minh chứng cho thấy quá trình hiện đại hóa ở vùng DTTS&MN không làm mất đi vai trò của các cấu trúc xã hội truyền thống mà đang diễn ra theo hướng đan xen, thích ứng.
Yếu tố tôn giáo có vị trí nhất định trong lựa chọn Người có uy tín. Dù nhóm chức sắc, chức việc tôn giáo chỉ chiếm 2,05% - một tỷ lệ này tương đối thấp so với các nhóm khác nhưng vẫn cho thấy ảnh hưởng của tôn giáo trong cơ cấu Người có uy tín ở phạm vi toàn quốc là có, chỉ là không mang tính chi phối.
Từ các số liệu và phân tích trên đã cho thấy sự chuyển đổi từ mô hình uy tín truyền thống sang uy tín đa trung tâm. Trước đây, Người có uy tín thường tập trung vào một hình mẫu phổ biến là già làng hoặc trưởng thôn bản thì hiện nay, có nhiều “trung tâm ảnh hưởng xã hội” cùng tồn tại: Già làng đại diện cho uy tín văn hóa dân tộc; Trưởng họ đại diện cho uy tín huyết thống; Chức sắc tôn giáo đại diện cho uy tín tinh thần; Cán bộ hưu trí đại diện cho uy tín nghề nghiệp và kinh nghiệm; Bí thư chi bộ, trưởng thôn đại diện cho uy tín chính trị - hành chính. Điều này phản ánh sự biến đổi kinh tế - xã hội sâu sắc trong cộng đồng DTTS. Quyền lực xã hội đã không còn tập trung vào một chủ thể duy nhất mà được phân bổ cho nhiều nhóm có khả năng ảnh hưởng khác nhau, phản ánh quá trình chuyển đổi từ mô hình lãnh đạo cộng đồng dựa chủ yếu vào thiết chế truyền thống sang mô hình đồng tồn tại giữa các thiết chế truyền thống và thiết chế hiện đại. Đây là biểu hiện sinh động của sự thích ứng xã hội trong quá trình phát triển vùng đồng bào DTTS, nơi các nguồn lực uy tín văn hóa, uy tín dòng họ, uy tín tôn giáo và uy tín chính trị - hành chính cùng tham gia vào việc tổ chức đời sống cộng đồng.
Từ góc độ chính sách dân tộc, đó là bằng chứng cho thấy Nhà nước không chỉ phát huy vai trò của thiết chế xã hội truyền thống với già làng, trưởng bản làm hạt nhân như trước đây mà đang huy động toàn bộ nguồn lực xã hội có khả năng ảnh hưởng tích cực trong cộng đồng để tạo nên mạng lưới Người có uy tín phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và giữ vững ổn định ở cơ sở trong tình hình mới của đất nước.
4. Kết luận
Nghị định số 307/NĐ-CP có hiệu lực thi hành từ ngày 20/9/2026. Các tiêu chí lựa chọn Người có uy tín trong Nghị định đã phản ánh sự chuyển biến từ cách tiếp cận dựa chủ yếu vào vị thế xã hội sang coi trọng năng lực ảnh hưởng thực chất, khả năng kết nối cộng đồng và mức độ tín nhiệm của người dân. Cơ cấu Người có uy tín hiện nay cũng cho thấy đội ngũ này ngày càng đa dạng về nguồn gốc xã hội, bao gồm cả những chủ thể thuộc thiết chế truyền thống như già làng, trưởng họ, chức sắc tôn giáo và những chủ thể thuộc thiết chế hiện đại như cán bộ hưu trí, bí thư chi bộ, trưởng thôn, bản… Điều đó phản ánh quá trình biến đổi xã hội ở vùng đồng bào DTTS, nơi các giá trị truyền thống tiếp tục được duy trì song song với sự phát triển của các thiết chế hiện đại; đồng thời tạo điều kiện để Người có uy tín tham gia sâu hơn vào quá trình triển khai các chương trình, chính sách dân tộc. Đây không chỉ là yêu cầu của công tác dân tộc mà còn là giải pháp quan trọng để củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và thúc đẩy phát triển bền vững vùng đồng bào DTTS&MN trong giai đoạn mới.
Tài liệu tham khảo
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2003), Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 12/3/2003 của Ban Chấp hành Trung ương Khóa IX về công tác dân tộc
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2019), Kết luận số 65-KL/ TW ngày 30/10/2019 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 24-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Ðảng Khóa IX về công tác dân tộc
3. Bộ Dân tộc và Tôn giáo (2026), Báo cáo Kết quả triển khai thực hiện Quyết định số 12/2018/QĐ-TTg và Quyết định số 28/2023/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tiêu chí lựa chọn, công nhận người có uy tín và chính sách đối với người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số (Báo cáo số 1490/BC-BDTTG ngày 30/5/2026), Hà Nội.
