Sự hiện diện của văn hóa Việt Nam qua các ngôi chùa Việt

Từ khóa: Chùa Việt; Văn hóa Việt Nam; Phật giáo Việt Nam; Tín ngưỡng dân gian.

1. Đặt vấn đề

Trong dòng chảy văn hóa Việt Nam, ngôi chùa giữ một vị trí trung tâm, lâu đời và vô cùng đặc biệt. Khi bàn về mối quan hệ giữa văn hóa dân tộc và đạo Phật, các nhà nghiên cứu thường nhấn mạnh chiều tác động của Phật giáo đối với đời sống tinh thần Việt Nam. Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã chỉ ra, đây là mối quan hệ hai chiều mang tính chất biện chứng. Phật giáo khi đặt chân lên dải đất này đã không giữ nguyên trạng thể mẫu gốc xơ cứng, mà nhanh chóng hòa quyện, tự biến đổi và chịu sự chi phối mạnh mẽ từ nền tảng văn hóa truyền thống. Không phải ngẫu nhiên mà các học giả dùng thuật ngữ Phật giáo Việt Nam thay vì chỉ gọi là Phật giáo ở Việt Nam.

Từ trung tâm Luy Lâu đầu Công nguyên đến các đại tùng lâm thời Lý - Trần, rồi hệ thống chùa làng trải dài khắp vùng đồng bằng Bắc Bộ, Trung Bộ cho tới Nam Bộ, ngôi chùa hiện diện như một thực thể sinh động phản ánh linh hồn của làng xã. Ở đó, mọi yếu tố cấu thành ngôi chùa, từ quy hoạch mặt bằng, kiến trúc, điêu khắc, hệ thống tượng thờ, di vật, sắc phong cho đến các nghi lễ, trò diễn trong lễ hội, đều mang đậm dấu ấn của văn hóa lúa nước và triết lý ứng xử dân gian.

2. Tính linh hoạt và sự phân loại của các loại hình chùa Việt

Một đặc điểm chung nổi bật giữa văn hóa Việt Nam và Phật giáo chính là tính mềm dẻo, dễ thích ứng và tính linh hoạt. Sự gặp nhau ở tọa độ tư duy này đã tạo điều kiện cho Phật giáo hòa nhập vào đời sống tâm linh người Việt một cách tự nhiên, không gây ra những xung đột hay đứt gãy văn hóa.

Thứ nhất, sự đa dạng về loại hình chùa trong Phật giáo Việt Nam

Trong khi ở đa số các quốc gia Phật giáo Nam truyền như Thái Lan, Lào, Campuchia, Myanmar, chùa hầu như chỉ thuần túy là nơi phụng thờ chư Phật, Bồ Tát và chư tăng tu hành thì ở Việt Nam đã hình thành nên hệ thống loại hình chùa cực kỳ phong phú. Chùa thuần Phật, nơi chỉ phụng thờ chư Phật và Bồ Tát. Chùa tiền Thần - hậu Phật, nơi các vị thần tự nhiên hoặc nhân thần nắm giữ vị trí trung tâm điện thờ, tượng Phật được đặt ở không gian phụ hoặc bên cạnh. Chùa tiền Phật - hậu Thánh, nơi thượng điện thờ Phật, còn không gian phía sau hậu đường/nhà tổ thờ các vị Thánh tổ thiền sư Từ Đạo Hạnh, Nguyễn Minh Không, Dương Không Lộ, Nguyễn Bình An... Chùa tiền Phật - hậu Mẫu, nơi chính điện thờ Phật, phía sau hoặc bên cạnh là điện Mẫu thờ Tam phủ, Tứ phủ.

Ngoài ra, còn có những ngôi chùa phối thờ Thành hoàng làng hay các nhân vật Đạo giáo. Sự xuất hiện của 4 loại hình chùa này là bằng chứng rõ nhất cho thấy văn hóa Việt Nam đã chi phối cấu trúc chức năng của ngôi chùa Phật giáo. Ngôi chùa không còn là không gian độc tôn của giáo lý giải thoát, mà đã mở rộng cánh cửa để đón nhận toàn bộ hệ thống tâm linh dân gian vào bên trong.

Thứ hai, chùa mang chức năng của đình làng

Ở nhiều làng xã Bắc Bộ, ranh giới giữa chùa và đình/đền trở nên rất mờ nhạt. Tại các ngôi chùa tiền Thần - hậu Phật hay tiền Phật - hậu Thánh, vị thần/ thánh được thờ trong chùa đồng thời cũng chính là Thành hoàng làng. Vì vậy, mọi việc làng, nghi lễ cộng đồng và sinh hoạt làng xã, vốn thuộc về không gian đình làng, lại được tổ chức ngay tại chùa.

Trường hợp tiêu biểu là chùa Keo (Thần Quang tự) ở Hưng Yên vừa là trung tâm Phật giáo lớn, vừa là nơi thờ Thánh Dương Không Lộ (Thành hoàng làng), đồng thời là không gian diễn ra toàn bộ lễ hội, nghi thức quản lý xã hội và sinh hoạt văn hóa của cộng đồng cư dân địa phương.

Thứ ba, sắc thái vùng miền và sự giao thoa đa tộc người

Tại Huế, do sự bảo trợ của triều đình nhà Nguyễn và tầng lớp quý tộc phong kiến, hệ thống chùa Việt như chùa Thiên Mụ, Từ Đàm, Báo Quốc mang đậm tính chất sắc phong, uy nghi, đề cao tinh thần thiền lâm quy chuẩn và tính bác học. Tuy nhiên, yếu tố địa phương và giao thoa văn hóa vẫn thể hiện rõ nét qua lối kiến trúc nhà rường gạch gỗ hòa nhập tuyệt đối với phong cảnh thiên nhiên sơn thủy, cùng sự xuất hiện của các am thờ “tiền Cô hậu Cậu”, thờ Cô, thờ Cậu hoặc các vị Anh linh dân gian bên cạnh điện Phật. Tiến về phía Nam Trung Bộ, sự tương tác tiếp biến văn hóa Việt - Chăm đã để lại dấu ấn rõ nét trong các ngôi chùa cổ: hình tượng đá thờ, bệ thờ Champa hay các môtíp điêu khắc hoa văn bản địa cổ xưa được người Việt “Phật giáo hóa”, trở thành một bộ phận cấu thành nên không gian linh thiêng của ngôi chùa, phản ánh hành trình mở cõi và tâm thức bao dung, tích hợp văn hóa của cư dân Việt trên vùng đất mới.

Tại vùng đất Nam Bộ, ngôi chùa Việt lại thể hiện tính mở, sự linh hoạt và khả năng dung hợp văn hóa ở cấp độ cao nhất. Cấu trúc chùa Việt ở Nam Bộ tiêu biểu như chùa Giác Lâm, chùa Vĩnh Tràng thường rộng lớn, khoáng đạt, không bị bó hẹp trong khuôn mẫu khép kín của làng xã Bắc Bộ mà đón nhận mạnh mẽ các yếu tố mỹ thuật, trang trí ngoại nhập như gốm sứ Sài Gòn/Lái Thiêu, bao lam chạm khắc tinh xảo mang phong cách Nam Bộ, thậm chí cả kiến trúc phương Tây Gothic, Phục hưng. Về điện thờ, chùa Việt ở Nam Bộ là sự hội tụ độc đáo giữa Phật giáo với tín ngưỡng dân gian Nam Bộ và các yếu tố văn hóa Hoa - Khmer. Phật điện thường phối thờ Quan Công, Bà Thiên Hậu, Ngọc Hoàng Thượng Đế, hay các vị thần Đất (ông Tà/ Neak Ta). Sự hiện diện song hành của chư Phật cùng các vị thần linh đa tộc người trong cùng một không gian chùa không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh của cư dân khai phá vùng đất mới, mà còn là bằng chứng sinh động cho tinh thần hòa hợp dân tộc, sự tôn trọng và dung hợp văn hóa của người Việt trong tiến trình phát triển lịch sử vùng đất phương Nam.

3. Dấu ấn tín ngưỡng dân gian trong không gian Phật điện

Văn hóa Việt Nam vốn mang bản chất của cư dân nông nghiệp lúa nước với niềm tin mãnh liệt vào các lực lượng tự nhiên và tín ngưỡng phồn vinh. Khi Phật giáo du nhập, thay vì bài trừ các tín ngưỡng cổ sơ, người Việt đã tích hợp chúng, đưa các yếu tố tín ngưỡng dân gian vào ngự trị ngay trên Phật điện.

Thứ nhất, từ tục thờ đá, thờ cây đến hệ thống Phật Tứ pháp

Một trong những hiện tượng văn hóa độc đáo nhất là sự ra đời của hệ thống chùa Tứ pháp ở vùng Luy Lâu (Bắc Ninh). Tục thờ đá, tại Phật điện chùa Dâu (Bắc Ninh), sự hiện diện của Thạch Quang Phật (hòn đá tỏa sáng) chính là dấu vết trực tiếp của tục thờ đá cổ xưa của cư dân Việt cổ. Tương tự, tại các trung tâm danh thắng như chùa Hương, chùa Thầy, tục thờ đá và các hang động đá vôi gắn liền với nhu cầu cầu tự, cầu sinh sôi nảy nở của người dân.

Tục thờ cây và thần tự nhiên, hệ thống Tứ pháp gồm pháp Vân (Mây), pháp Vũ (Mưa), pháp Lôi (Sấm), pháp Điện (Chớp) xuất phát từ truyền thuyết Man Nương và cây dâu cổ thụ. Các vị thần kiểm soát thời tiết của nông dân trồng lúa đã được tạc thành tượng, khoác áo cà sa và phụng thờ như những vị Bồ Tát. Sự xuất hiện của hình tượng Man Nương và hệ thống chùa Tứ pháp chính là cột mốc đánh dấu bước chuyển hóa lịch sử, từ Phật giáo ở Việt Nam trở thành Phật giáo Việt Nam.

Thứ hai, sự đề cao yếu tố nữ và tín ngưỡng thờ Mẫu

Văn hóa Việt Nam mang tính trọng nữ sâu sắc do phương thức sản xuất nông nghiệp gắn liền với đất đai, sông nước và sự sinh sản. Điều này phản chiếu rõ nét trong chùa Việt. Trong thời kỳ đầu, hình tượng Phật Mẫu Man Nương được tôn vinh là mẹ của Tứ pháp. Đến thế kỷ XVI, sự lên ngôi của Mẫu Liễu Hạnh và đạo Mẫu Tam phủ, Tứ phủ đã tạo nên sự giao thoa mật thiết với Phật giáo.

Trong rất nhiều ngôi chùa, không gian điện Mẫu được chăm chút rực rỡ, đôi khi quy mô và sức hút người dân đến lễ bái ở điện Mẫu còn lấn át cả chính điện thờ Phật. Người dân tìm đến Phật để hướng tới sự giải thoát tâm linh lâu dài, nhưng tìm đến Mẫu để cầu xin những nhu cầu thiết thân hằng ngày: sức khỏe, tài lộc, mùa màng và sự bình an trần thế. Sự sóng đôi này làm cho ngôi chùa trở nên gần gũi, ấm áp và giải tỏa mọi áp lực đời sống cho con người.

4. Mặt bằng kiến trúc và hệ thống di vật mang dấu ấn làng xã

Thứ nhất, tư duy không gian hòa đồng thiên nhiên và tính thực dụng nông dân

Mặt bằng kiến trúc của chùa Việt thể hiện một triết lý ứng xử không gian rất riêng biệt. Khác với các công trình tôn giáo phương Tây hay một số quốc gia Đông Á thường vươn cao chọc trời, tạo cảm giác uy nghiêm, đè nén và khiến con người cảm thấy nhỏ bé, mong manh trước thần linh; chùa Việt Nam lại trải rộng theo chiều ngang, nằm sát mặt đất và ẩn mình dưới những tán cây xanh. Nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền và Phạm Đức Dương giải thích rằng, hoàn cảnh lịch sử - xã hội của cư dân nông nghiệp châu thổ sông Hồng mang nặng tính thực dụng. Thước đo sự giàu có là diện tích ruộng đất, và trong tâm thức người Việt, thần linh/Phật không bị đẩy lên quá cao hay tách biệt. Phật và Thần luôn gần gũi với đời thường để sẵn sàng lắng nghe và phù hộ cho con người. Mái chùa xòe rộng, hàng hiên thấp, chất liệu gỗ ngạch mộc mạc tạo ra một không gian ấm cúng, thanh bình, mang lại cảm giác an tâm cho người bước chân vào.

Thứ hai, sự xuất hiện của đồ thờ và di vật đình/đền trong chùa

Một minh chứng vật chất hết sức sinh động cho thấy sự thâm nhập của văn hóa dân gian vào chùa Việt chính là hệ thống đồ thờ và di vật. Bên cạnh các đồ thờ Phật giáo chính thống như chuông, khánh, hoành phi, câu đối, đại hồng chung, trong chùa Việt xuất hiện vô số hiện vật vốn chỉ thuộc về không gian đình, đền, miếu của Thánh/Thần.

Kiệu thờ, khám thờ, bát bửu, lỗ bộ, long ngai, voi thờ, ngựa thờ, đây là các đồ tế tự dùng trong nghi thức rước xách, xưng tụng quyền uy của thần linh phong kiến và Thành hoàng làng.

Đạo sắc phong, rất nhiều ngôi chùa Việt còn lưu giữ được các đạo sắc phong do các triều đại phong kiến (Lê, Tây Sơn, Nguyễn) ban tặng. Sắc phong vốn là văn bản hành chính của Nhà nước quân chủ công nhận công lao của một vị Thần/Thánh. Việc sắc phong xuất hiện trong chùa chứng minh sự kết hợp chặt chẽ giữa Nhà nước phong kiến, chính quyền làng xã và Phật giáo.

Những di vật này biến ngôi chùa từ một không gian thoát tục thuần túy trở thành nơi lưu giữ toàn bộ ký ức lịch sử, thể chế xã hội và kỹ nghệ mỹ thuật thủ công của làng xã qua các thời kỳ.

5. Chùa làng với lễ hội nông nghiệp và các biểu tượng văn hóa dân gian

Lễ hội diễn ra tại các ngôi chùa Việt là nơi phản ánh rõ nét nhất sự hội tụ giữa Phật giáo và văn hóa dân gian. Tại các ngôi chùa làng Việt Nam, lễ hội chùa là một sự kiện văn hóa thu hút hàng vạn dân chúng trong vùng.

Thứ nhất, nghi lễ Rước nước và triết lý âm - dương

Trong các lễ hội chùa như hội Dâu, hội Thầy, hội Keo, nghi lễ Rước nước luôn được thực hiện đầu tiên và giữ vai trò tối quan trọng. Nước được lấy từ giữa dòng sông lớn hoặc từ giếng cổ của làng, sau đó múc qua một tấm vải đỏ để đổ vào chóe thờ.

Hành động mang tính vô thức dân gian này chứa đựng triết lý vũ trụ luận sâu sắc của cư dân nông nghiệp. Nước đại diện cho yếu tố âm, nguồn sống của cây trồng. Màu đỏ của tấm vải đại diện cho ánh sáng mặt trời, yếu tố dương.

Việc múc nước qua vải đỏ chính là sự biểu hiện của quy luật lưỡng hợp âm - dương, sự giao hòa giữa trời và đất. Nước được rước về chùa không chỉ để sái tẩy Phật điện mà đã trở thành nguyên khí linh thiêng hứa hẹn một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Thứ hai, lễ vật nông nghiệp và màu sắc biểu tượng

Lễ vật dâng cúng trong các kỳ lễ hội chùa không thuần túy là hoa quả chay tịnh của đạo Phật, mà bao gồm cả những sản phẩm nông nghiệp và chăn nuôi tốt nhất do bàn tay người nông dân làm ra như: xôi nếp, gà luộc, bánh chưng, bánh giầy... Đó là hành động tạ ơn và báo công của người dân đối với chư Phật, chư Thần sau một năm lao động nhọc nhằn.

Bên cạnh đó, màu sắc chủ đạo tràn ngập trong lễ hội chùa là đỏ - vàng - trắng. Màu đỏ biểu tượng của trời. Màu vàng biểu tượng của đất. Màu trắng biểu tượng của nước. Ba màu sắc này là sự phản ánh trực tiếp ba yếu tố sinh tồn cốt lõi của không gian sinh thái nông nghiệp, được nâng lên thành các màu sắc linh thiêng thể hiện lòng kính phụng của con người.

Thứ ba, sức hút văn hóa và câu ca dao tục ngữ

Chính những trò diễn dân gian múa rối nước, hát chèo, hát quan họ, các trò chơi đấu vật, đánh đu, kéo co, cờ người và cơ hội giao lưu nam nữ đã tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt cho các lễ hội chùa. Sức hút đó mạnh mẽ đến mức đi vào ca dao, tục ngữ và trở thành lịch tục của cả một vùng văn hóa: “Dù ai buôn đâu bán đâu/ Nhớ ngày mồng tám hội Dâu thì về”; “Gái chưa chồng nhớ hang Cắc Cớ/ Trai chưa vợ nhớ hội chùa Thầy; “Dù cho mẹ đánh cha treo/ Em cũng chẳng bỏ hội chùa Keo hôm Rằm”.

Rõ ràng, người dân đến với lễ hội chùa không chỉ bằng tâm thức tôn giáo thuần túy, mà đến để tắm mình trong không gian văn hóa cộng đồng, nơi các giá trị truyền thống dân tộc được phô diễn sinh động nhất.

6. Tinh thần hộ quốc an dân và chức năng xã hội của ngôi chùa Việt

Thứ nhất, đồng hành cùng vận mệnh quốc gia

Trong các thời kỳ thịnh trị Lý - Trần, các vị quốc sư, thiền sư đã dùng trí tuệ Phật giáo để cố vấn chính trị, xây dựng nền độc lập và mở mang văn hóa. Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử do Vua Trần Nhân Tông sáng lập là minh chứng hùng hồn cho sự kết hợp giữa tinh thần giải thoát của Phật giáo với bản lĩnh, ý chí tự cường của dân tộc Việt Nam.

Đến thời kỳ kháng chiến chống ngoại xâm hiện đại, mái chùa làng trở thành căn cứ cách mạng, nơi nuôi giấu cán bộ, cất giữ lương thực, vũ khí. Hình ảnh các vị sư cởi áo cà sa khoác chiến bào ra trận là sự nối tiếp tự nhiên của đạo lý hộ quốc an dân, nơi nghĩa vụ với Tổ quốc và đạo pháp hòa làm một.

Thứ hai, chức năng điều chỉnh hành vi và lưu giữ di sản tư liệu

Trong đời sống xã hội làng xã, chùa Việt đóng vai trò như một trung tâm điều chỉnh hành vi đạo đức. Những giáo lý nhân quả, nghiệp báo, từ bi, cứu khổ cứu nạn khi đi vào lòng dân qua lời giảng của các vị sư đã biến thành các chuẩn mực đạo đức truyền thống hiếu thảo với cha mẹ, thương yêu xóm giềng, sống trung thực, chan hòa.

Đồng thời, chùa Việt là kho tàng di sản tư liệu vô giá. Hệ thống Mộc bản kinh Phật tại chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Bút Tháp, hàng nghìn bia đá Hán Nôm, chuông đồng, hoành phi câu đối không chỉ ghi chép giáo lý mà còn lưu giữ dòng họ, địa danh, các sự kiện lịch sử, đời sống kinh tế - xã hội của làng xã qua hàng thế kỷ.

7. Kết luận

Ngôi chùa không chỉ là chốn đi về của các phật tử màđã trở thành ngôi nhà chung của làng xã, nơi bảo lưu những giá trị đạo đức, nghệ thuật và bản sắc tinh thần Việt. Sự hiện diện của văn hóa Việt Nam qua các ngôichùa thể hiện ở tính bao dung, khả năng dung hợp đa tầng tín ngưỡng, tư duy hòahợp với thiên nhiên và tinh thần đồng hành cùng dân tộc. Từ mặt bằng kiến trúc,hệ thống tượng thờ, di vật, sắc phong cho đến lễ hội và phong tục, có thể khẳng định một cách chắc chắn rằng, ngôi chùa Việt Nam là sản phẩm của sự tương tácbiện chứng hai chiều giữa Phật giáo và văn hóa Việt Nam. Văn hóa Việt Nam đã thổihồn và tạo nên một diện mạo chùa Việt vô cùng độc đáo, không thể trộn lẫn với bấtkỳ quốc gia nào trên thế giới.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Thích Bảo Nghiêm (2025), Ảnh hưởng của văn hóa Việt Nam đối với Phật giáo qua các ngôi chùa Việt, Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc và Tôn giáo.

2. Trần Lâm Biền (1996), Chùa Việt, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội.

3. Phạm Đức Dương (2000), Văn hóa Việt Nam trong bối cảnh Đông Nam Á, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.

4. Lê Văn Kỳ (2002), Lễ hội nông nghiệp Việt Nam, Nxb. Văn hóa Dân tộc, Hà Nội.

5. Trần Lâm, Hồng Kiên (2005), Về một vài yếu tố mang tính triết học của kiến trúc cổ truyền Việt, Một con đường tiếp cận di sản văn hóa, Cục Di sản Văn hóa xuất bản, Hà Nội.

6. Bùi Duy Lan, Phạm Đức Duật (1985), Chùa Keo, Nxb. Thái Bình, Thái Bình.

7. Nguyễn Lang (1990), Việt Nam Phật giáo sử luận, 2 tập, Nxb. Văn học, Hà Nội.

8. Chu Quang Trụ (2000), Kiến trúc Phật giáo Việt Nam, Nxb. Mỹ thuật, Hà Nội.