Vai trò của giáo dục trong củng cố đoàn kết và bình đẳng giữa các dân tộc

Từ khóa: Giáo dục; Đại đoàn kết toàn dân tộc; Bình đẳng cơ hội; Các dân tộc; Giáo dục dân tộc; Phát triển bao trùm.

1. Đặt vấn đề

Trong tiến trình phát triển đất nước, giáo dục không chỉ giữ chức năng truyền thụ tri thức, phát triển nguồn nhân lực mà còn là thiết chế quan trọng bảo đảm bình đẳng cơ hội, tăng cường giao lưu, hiểu biết và gắn kết giữa các dân tộc. Việt Nam là quốc gia thống nhất, đa dân tộc, với 54 dân tộc cùng sinh sống, trong đó có 53 dân tộc thiểu số (chiếm khoảng 14,7% dân số của cả nước), việc nâng cao khả năng tiếp cận giáo dục có chất lượng có ý nghĩa trực tiếp đối với thu hẹp khoảng cách phát triển và củng cố đại đoàn kết toàn dân tộc. Nghị quyết số 43-NQ/TW ngày 24/11/2023 Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về “tiếp tục phát huy truyền thống, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, xây dựng đất nước ta ngày càng phồn vinh, hạnh phúc” (gọi tắt là Nghị quyết số 43-NQ/TW) xác định đại đoàn kết là đường lối chiến lược, đồng thời yêu cầu bảo đảm công bằng, bình đẳng giữa các dân tộc trong tiếp cận cơ hội, đóng góp và thụ hưởng thành quả phát triển.

Cùng với đó, Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 tiếp tục cụ thể hóa Kết luận số 65-KL/TW ngày 30 tháng 10 năm 2019 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 24-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX về công tác dân tộc trong tình hình mới, ngày 28/01/2022, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 10/NQ-CP về Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045. Đây là sự kế thừa, chuyển tiếp hết sức quan trọng thể hiện sự quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nước đối với lĩnh vực công tác dân tộc trong giai đoạn mới. Đồng thời, hướng tới mục tiêu phát triển toàn diện, nâng cao chất lượng sống cho đồng bào DTTS một cách bền vững… Theo đó, Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 đặt giáo dục, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực trong tổng thể nhiệm vụ phát triển vùng dân tộc thiểu số và miền núi. Vì vậy, nghiên cứu vai trò của giáo dục cần vượt khỏi phạm vi bảo đảm quyền được học, để phân tích khả năng tạo lập năng lực, cơ hội, giao lưu văn hóa và vốn xã hội; từ đó làm rõ cơ chế giáo dục góp phần củng cố đoàn kết, tôn trọng khác biệt và bảo đảm bình đẳng cơ hội phát triển giữa các dân tộc trong giai đoạn mới.

2. Kết quả nghiên cứu

2.1. Vai trò của giáo dục trong củng cố đoàn kết và bình đẳng cơ hội

Giáo dục giữ vai trò đặc biệt trong củng cố đoàn kết và bảo đảm bình đẳng cơ hội giữa các dân tộc, bởi đây vừa là thiết chế phát triển năng lực con người, vừa là không gian hình thành nhận thức, giá trị, giao lưu và liên kết xã hội. Nghị quyết số 43-NQ/TW xác định đại đoàn kết toàn dân tộc phải gắn với bảo đảm công bằng, bình đẳng giữa các dân tộc trong tiếp cận cơ hội, đóng góp và thụ hưởng thành quả phát triển; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu nâng cao dân trí, giữ gìn tiếng nói, chữ viết và bản sắc văn hóa các dân tộc.

(i) Giáo dục tạo nền tảng bình đẳng về năng lực và cơ hội phát triển. Thông qua phổ cập giáo dục, giáo dục nghề nghiệp, đào tạo nguồn nhân lực và phát triển năng lực số, giáo dục giúp các cá nhân và cộng đồng nâng cao khả năng tiếp cận việc làm, khoa học - công nghệ và thị trường. Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định phát triển giáo dục, đào tạo và nguồn nhân lực là một bộ phận quan trọng của phát triển vùng dân tộc thiểu số và miền núi.

(ii) Giáo dục củng cố đoàn kết thông qua giao lưu, hiểu biết và tôn trọng khác biệt. Môi trường học tập chung tạo điều kiện để học sinh các dân tộc tương tác, chia sẻ văn hóa, hình thành ý thức cộng đồng và giảm định kiến xã hội.

(iii) Giáo dục góp phần bảo tồn đa dạng văn hóa, đồng thời củng cố các giá trị chung của cộng đồng quốc gia. Việc kết hợp giáo dục tiếng Việt với bảo tồn tiếng nói, chữ viết và văn hóa dân tộc giúp hài hòa giữa thống nhất và đa dạng.

Từ đó, tình hình giáo dục vùng dân tộc thiểu số cần được đánh giá không chỉ qua khả năng tiếp cận trường lớp, mà cả chất lượng giáo dục, năng lực người học, cơ hội chuyển tiếp, việc làm và khả năng tham gia xã hội. Đây là cơ sở để nhận diện những thành tựu, hạn chế và khoảng cách còn tồn tại trong bảo đảm bình đẳng cơ hội giữa các dân tộc.

2.2. Giáo dục và bình đẳng cơ hội giữa các dân tộc

Trong những năm qua, giáo dục được Đảng và Nhà nước xác định là lĩnh vực có ý nghĩa nền tảng đối với phát triển con người, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thực hiện công bằng xã hội. Đối với vùng dân tộc thiểu số và miền núi, định hướng này được cụ thể hóa trong Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 (Nghị quyết số 10/NQ-CP ngày 28/01/2022 của Chính phủ về Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045) và Chương trình hành động thực hiện Chiến lược theo Quyết định số 1657/QĐ-TTg ngày 30/12/2022 của Thủ tướng Chính phủ: Ban hành Chương trình hành động thực hiện Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045. Cùng với đó, chính sách giáo dục dân tộc ngày càng chú trọng bảo đảm điều kiện học tập, duy trì sĩ số, phát triển hệ thống trường phổ thông dân tộc nội trú, bán trú và nâng cao khả năng tiếp cận giáo dục cho các nhóm còn nhiều khó khăn.

Ngày 22/8/2025, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo (gọi tắt là Nghị quyết số 71-NQ/TW). Nghị quyết tiếp tục khẳng định quan điểm giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, đồng thời là Nghị quyết đầu tiên của Đảng khẳng định giáo dục và đào tạo là nhân tố quyết định tương lai của dân tộc, là động lực then chốt cho sự phát triển bứt phá của đất nước. Trước đó, trong hơn 10 năm triển khai Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng “Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ ng-hĩa và hội nhập quốc tế”, nước ta đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, tạo nền tảng cho những đột phá phát triển giáo dục và đào tạo theo tinh thần Nghị quyết số 71-NQ/TW (Trung tâm Truyền thông và Sự kiện, 2025).

Theo kết quả khảo sát mức sống dân cư năm 2024 do Cục Thống kê (Bộ Tài chính) vừa công bố, năm 2024, tỷ lệ đi học đúng tuổi ở các cấp tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông của học sinh cả nước lần lượt là 95,7%, 91,6% và 80%. Trong vòng 10 năm từ 2014 đến 2024, tỷ lệ đi học đúng tuổi ở các cấp đều có xu hướng tăng, đặc biệt là tỷ lệ đi học đúng tuổi ở cấp trung học phổ thông (tăng từ 63,1% năm 2014 lên 80% năm 2024) (TTXVN, 2025). Đặc biệt, tại Trung du và miền núi phía Bắc, tỷ lệ đi học chung cấp tiểu học năm 2024 đạt 99,4%, cho thấy khả năng tiếp cận giáo dục cơ bản ở vùng có đông đồng bào dân tộc thiểu số đã đạt mức cao.

Đơn cử, dân tộc La Hủ có tỷ lệ nghèo đa chiều 86,6%, nghĩa là cứ 10 hộ thì gần 9 hộ thuộc diện nghèo hoặc cận nghèo. Sinh sống chủ yếu ở những địa bàn đặc biệt khó khăn của tỉnh Lai Châu, nhiều gia đình có thu nhập phụ thuộc vào nương rẫy, việc dành thêm chi phí cho chăm sóc, ăn uống, đi lại để đưa trẻ nhà trẻ đến lớp là một bài toán không dễ. Trong khi đó, khoảng cách tiếp cận giữa nhà trẻ và mẫu giáo vẫn rất lớn trên phạm vi cả nước. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, năm 2025, tỷ lệ huy động trẻ mẫu giáo đạt 93,6%, trong khi tỷ lệ huy động trẻ nhà trẻ chỉ đạt 34,6%, chênh gần 59 điểm phần trăm. Khoảng cách này cho thấy, cơ hội tiếp cận giáo dục trong những năm đầu đời vẫn còn rất hạn chế. Với các dân tộc rất ít người, nơi tỷ lệ nghèo và điều kiện tiếp cận dịch vụ xã hội còn nhiều bất lợi, bài toán này càng cần được đặt ra trong thiết kế chính sách (Sỹ Hào, 2026).

Bên cạnh đó, năm 2025, hoạt động chuyển đổi số của ngành Giáo dục tiếp tục ghi nhiều dấu ấn quan trọng. Hệ thống cơ sở dữ liệu ngành Giáo dục đã cơ bản hoàn thiện với 24,55 triệu hồ sơ kết nối cơ sở dữ liệu quốc gia. Hệ thống đăng kí thi và tuyển sinh trực tuyến trên Cổng Dịch vụ công quốc gia đã được hoàn thiện ở mức độ “toàn trình”, cho phép 100% thí sinh đăng kí dự thi tốt nghiệp THPT và xét tuyển đại học, cao đẳng hoàn toàn trực tuyến. Trong năm 2025, hơn 10 triệu học bạ và hơn 1,5 triệu văn bằng tốt nghiệp THPT đã được cấp văn bằng số và đã hoàn thiện quy trình số hóa văn bằng, đồng bộ về Cơ sở dữ liệu tập trung của Bộ và tiến hành kết nối đồng bộ với Cơ sở dữ liệu quốc gia, ví điện tử VneID. Người học có thể tra cứu được thông tin học bạ và văn bằng trên VneID. Năm học 2025-2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai đại trà học bạ số toàn quốc ở tất cả các bậc học và văn bằng số từ cấp THPT đến sau đại học, đồng thời tiến hành số hóa dữ liệu đối với các văn bằng đã được cấp trước đây (Trung tâm Truyền thông và Sự kiện, 2025).

Ở quan điểm chính sách, việc ban hành Thông tư số 01/2025/TT-BGDĐT ngày 10/01/2025 của Bộ Giáo dục và Đào tạo về “Ban hành Danh mục thiết bị dạy học tối thiểu tiếng dân tộc thiểu số trong các cơ sở giáo dục phổ thông và trung tâm giáo dục thường xuyên, trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên” cho thấy chính sách giáo dục đang từng bước kết hợp bình đẳng trong tiếp cận giáo dục với tôn trọng đặc điểm ngôn ngữ, văn hóa của các dân tộc. Danh mục bao gồm thiết bị phục vụ dạy tiếng Ba-na, Chăm, Ê-đê, Gia-rai, Khmer,… và các nội dung dùng chung. Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa đối với củng cố đoàn kết: thống nhất về cơ hội học tập nhưng không đồng nhất hóa sự khác biệt văn hóa.

Những kết quả chung của giáo dục ở Việt Nam cho thấy, nền tảng tiếp cận giáo dục đã được mở rộng đáng kể. Tuy nhiên, bình đẳng về khả năng đi học chưa đồng nghĩa với bình đẳng về chất lượng giáo dục và khả năng chuyển hóa giáo dục thành cơ hội phát triển. Năm 2024 và 2025, số năm đi học bình quân của dân số cả nước là 9,6 năm, nhưng chênh lệch giữa thành thị và nông thôn lên tới 2,5 năm. Ở các địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa, những hạn chế về điều kiện kinh tế hộ gia đình, khoảng cách địa lý, cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên, điều kiện tiếp cận công nghệ và môi trường học tập tiếp tục ảnh hưởng đến chất lượng và tính liên tục của quá trình học tập. Vì vậy, thách thức không còn chỉ là “có trường, có lớp”, mà là bảo đảm cơ hội học tập có chất lượng và khả năng tiếp tục học lên, học nghề, tiếp cận việc làm và tri thức mới.

Từ góc độ đoàn kết dân tộc, giáo dục còn thực hiện chức năng xã hội đặc biệt: tạo không gian để học sinh các dân tộc giao lưu, học tập, hợp tác và hình thành nhận thức về sự đa dạng trong thống nhất. Khi nhà trường đồng thời truyền tải những giá trị chung của quốc gia và tôn trọng bản sắc văn hóa của từng dân tộc, giáo dục có thể trở thành cầu nối xã hội, giảm khoảng cách nhận thức, tăng hiểu biết và củng cố niềm tin giữa các cộng đồng. Do đó, thực trạng hiện nay đặt ra yêu cầu chuyển từ bảo đảm bình đẳng về tiếp cận giáo dục sang bảo đảm bình đẳng về năng lực và cơ hội phát triển thông qua giáo dục; qua đó biến thành quả giáo dục thành nguồn lực củng cố đại đoàn kết và phát triển bao trùm.

2.3. Giải pháp

Để giáo dục thực sự trở thành động lực củng cố đoàn kết và bảo đảm bình đẳng cơ hội giữa các dân tộc, cần chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu là bảo đảm tiếp cận sang đồng thời bảo đảm chất lượng, năng lực và khả năng chuyển hóa giáo dục thành cơ hội phát triển.

Thứ nhất, tiếp tục ưu tiên nguồn lực cho vùng dân tộc thiểu số và miền núi theo Quyết định 417/ QĐ-BNNMT về Phê duyệt Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035, giai đoạn I: từ năm 2026 đến năm 2030, gắn đầu tư trường lớp, đội ngũ giáo viên, nội trú, bán trú với mức độ thiếu hụt cơ hội giáo dục. Đến năm 2025, vùng dân tộc thiểu số có hơn 20.000 trường học, tăng khoảng 1.500 trường so với năm 2015; tuy nhiên, chất lượng giáo dục và tỷ lệ học sinh học tiếp sau THCS vẫn còn thấp hơn mặt bằng chung.

Thứ hai, phát triển giáo dục đa văn hóa và giáo dục ngôn ngữ, kết hợp tiếng Việt với bảo tồn, phát huy tiếng nói, chữ viết và giá trị văn hóa các dân tộc. Nghị định số 96/2025/NĐ-CP ngày 29/04/2025 của Chính phủ về Sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 82/2010/NĐ-CP ngày 15/7/2010 của Chính phủ quy định việc dạy và học tiếng nói, chữ viết của dân tộc thiểu số trong các cơ sở giáo dục phổ thông và trung tâm giáo dục thường xuyên và Thông tư số 01/2025/TT-BGDĐT ngày 10/01/2025 của Bộ Giáo dục và Đào tạo về “Ban hành Danh mục thiết bị dạy học tối thiểu tiếng dân tộc thiểu số trong các cơ sở giáo dục phổ thông và trung tâm giáo dục thường xuyên, trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên” đã tiếp tục hoàn thiện cơ chế về sách giáo khoa, tài liệu và thiết bị dạy học tiếng dân tộc thiểu số.

Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số, giáo dục STEM, hướng nghiệp và giáo dục nghề nghiệp để thu hẹp khoảng cách năng lực, không chỉ khoảng cách trường lớp.

Thứ tư, xây dựng nhà trường thành không gian giao lưu, hợp tác, tôn trọng khác biệt và hình thành vốn xã hội giữa học sinh các dân tộc.

Thứ năm, tăng cường sự tham gia của gia đình, cộng đồng và người dân trong xây dựng môi trường giáo dục; qua đó chuyển giáo dục từ cơ chế “hỗ trợ” sang trao quyền và phát huy năng lực chủ thể. Như vậy, giáo dục bình đẳng sẽ tạo năng lực phát triển, còn giao lưu và hiểu biết trong giáo dục sẽ củng cố niềm tin, đồng thuận và đại đoàn kết toàn dân tộc.

3. Thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy giáo dục cần được nhìn nhận không chỉ như công cụ phát triển nguồn nhân lực, mà còn là thiết chế kiến tạo bình đẳng và củng cố đoàn kết giữa các dân tộc. Nghị quyết số 43-NQ/TW xác định bảo đảm công bằng, bình đẳng giữa các dân tộc trong tiếp cận cơ hội, đóng góp và thụ hưởng thành quả phát triển; trong khi Nghị quyết số 71-NQ/TW tiếp tục đặt yêu cầu mở rộng tiếp cận công bằng, bảo đảm cơ hội học tập bình đẳng cho mọi người.

Thứ nhất, thông qua nâng cao tri thức, kỹ năng và năng lực, giáo dục mở rộng khả năng tiếp cận việc làm, sinh kế, khoa học - công nghệ và các nguồn lực phát triển, qua đó góp phần thu hẹp khoảng cách cơ hội giữa các dân tộc.

Thứ hai, thông qua môi trường học tập chung, giáo dục tạo điều kiện để các thế hệ trẻ giao lưu, hiểu biết, tôn trọng khác biệt văn hóa và hình thành các giá trị chung, từ đó tăng cường tin cậy và vốn xã hội liên dân tộc.

Điểm cần nhấn mạnh là bình đẳng giáo dục không đồng nghĩa với đồng nhất hóa giáo dục. Chính sách cần bảo đảm chuẩn chất lượng chung, đồng thời tôn trọng ngôn ngữ, văn hóa và điều kiện đặc thù của từng cộng đồng. Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 tạo cơ sở chính sách cho phát triển giáo dục, đào tạo và nguồn nhân lực vùng dân tộc thiểu số.

Vì vậy, cần chuyển từ bảo đảm quyền được học sang bảo đảm năng lực học tập và khả năng chuyển hóa giáo dục thành cơ hội phát triển. Khi giáo dục tạo ra cơ hội công bằng hơn, niềm tin và gắn kết xã hội được củng cố; ngược lại, đại đoàn kết tạo môi trường thuận lợi để huy động nguồn lực đầu tư cho giáo dục. Đây là vòng tương tác: “giáo dục bình đẳng, nâng cao năng lực, tăng cơ hội, tăng giao lưu và tin cậy, củng cố đại đoàn kết, tiếp tục mở rộng cơ hội giáo dục”.

4. Kết luận

Giáo dục là thiết chế quan trọng vừa phát triển năng lực con người, vừa tạo lập bình đẳng cơ hội và củng cố gắn kết giữa các dân tộc. Thực hiện chủ trương của Đảng về đại đoàn kết toàn dân tộc và bình đẳng giữa các dân tộc, các chính sách giáo dục cần tiế p tục hướng tới thu hẹp khoảng cách tiếp cận, nâng cao chất lượng và phát huy đa dạng văn hóa. Nghị quyết số 43-NQ/TW và Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã tạo cơ sở chính trị, chính sách quan trọng cho định hướng này. Vì vậy, bảo đảm bình đẳng giáo dục không chỉ là yêu cầu về quyền học tập, mà còn là đầu tư cho vốn con người, vốn xã hội và đại đoàn kết, góp phần tạo nền tảng phát triển bao trùm, bền vững.

*Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc và Tôn giáo

Tài liệu tham khảo

1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2023), Nghị quyết số 43-NQ/ TW ngày 24/11/2023 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục phát huy truyền thống, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, xây dựng đất nước ta ngày càng phồn vinh, hạnh phúc, Hà Nội.

2. Sỹ Hào (2026), Bỏ trống tuổi nhà trẻ, hụt một điểm tựa, https://dantocphattrien.vietnamnet.vn/ho-tro-hoc-tap-cho-cac-dan-toc-rat-it-nguoi-bo-trong-tuoi-nha-tre-hut-mot-diem-tua-77534.html

3. Chính phủ (2022), Nghị quyết số 10/NQ-CP ngày 28/01/2022 về ban hành Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045, Hà Nội.

4. Thủ tướng Chính phủ (2022), Quyết định số 1657/QĐ-TTg ngày 30/12/2022 ban hành Chương trình hành động thực hiện Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045, Hà Nội.

5. Trung tâm Truyền thông và Sự kiện (2025), 10 kết quả nổi bật trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo năm 2025, https://moet.gov.vn/tin-tuc/tin-tong-hop2/10-ket-qua-noi-bat-trong-linh-vuc-giao-duc-va-dao-tao-nam-20254.html

6. TTXVN (2025), Năm 2024, tỷ lệ đi học đúng tuổi ở cấp trung học phổ thông đạt 80%, https://happyvietnam.vnanet. vn/nam-2024-ty-le-di-hoc-dung-tuoi-o-cap-trung-hoc-pho-thong-dat-80/43476.html