Khái quát về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Liên bang Nga

Từ khóa: Nước Nga; Tôn giáo; Chính sách tôn giáo.

1. Liên bang Nga và tôn giáo

Nước Nga - Russia, dịch qua âm Hán là Nga La Tư gọi tắt là Nga, sau này gọi đầy đủ là Liên bang Nga. Lịch sử nước Nga là một quá trình gắn với nhiều sự kiện quan trọng. Vào thiên niên kỷ I-TCN, người Xlavơ rời khỏi chân dãy núi Các-pát (U-crai-na) đến định cư ở thung lũng Đơ-nhi-ép hình thành nước Nga cổ với trung tâm là Ki-ép, bao gồm cả Nga và U-crai-na ngày nay. Thế kỷ IX, nước Nga cổ phát triển cùng với việc theo Ki-tô giáo. Tuy nhiên, sau đó nhiều vùng bị Mông Cổ chinh phục. Năm 1147, trung tâm Mát-xcơ-va phát triển mạnh đã tuyên bố chủ quyền và thành lập nhà nước với tên gọi Russia (Nga La Tư - Nga). Cuối thế kỷ XV, Vua Ivan III đặt hiệu là Sa hoàng chiến thắng và thu phục vùng đất của người Tác-ta và mở đầu cho 500 năm chinh phục đế quốc đến tận Xi-bi-ri, vùng Trung Á - Cáp-ca-zơ và vùng Viễn đông. Cuộc chinh phục này gắn với các nhân vật tên tuổi, như Vua Pi-e I còn gọi là Pi-e Đại đế (1682-1725), Nữ hoàng Ca-thê-rin II (1762-1796), Vua Nhi-cô-lai I (1825-1855), Vua Nhi-cô-lai II (1855-1881),... Cách mạng Tháng Mười năm 1917 thành công, nước Nga trở thành nước Xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới, sau đó trở thành nòng cốt của Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô Viết - Liên Xô.

Năm 1991, Liên Xô sụp đổ, trừ 03 nước Ê-xtô-ni-a, Lát-vi-a, Litva ở vùng Ban Tích đã tách ra từ trước, còn lại 12 nước trở thành độc lập, như: U-crai-na, Bê-la-rút, Môn-đô-va, Ác-mê-ni, A-déc-bai-giăng, Gru-di-a, Ka-dắc-xtan, U-dơ-bê-ki-xtan, Tuốc-mê-ni-xtan, Ki-rơ-gi-xtan, Tát-gi-ki-xtan. Nếu sự thay đổi thể chế chính trị ở các nước Xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Trung Âu thời gian này diễn ra một cách hòa bình, thì ở Nga có sự xung đột nhất định ở giai đoạn đầu, gọi là “hậu xã hội chủ nghĩa”. Sau khi chuyển từ thể chế nhất nguyên sang đa nguyên chính trị, nước Nga xây dựng nhà nước Cộng hòa hỗn hợp, lưỡng viện (DUMA Quốc gia là Hạ nghị viện và Hội đồng Liên bang là Thượng nghị viện). Hiến Pháp Nga được ban hành năm 1993, sửa đổi năm 2008.

Liên bang Nga là một trong những quốc gia có vị trí địa lý thuộc Đông Âu và một phần phía Bắc Á, với diện tích rất lớn là 17.075.400 triệu km2, có đường biên giới giáp nhiều nước, như: Trung Quốc, Mông Cổ, Ca-dắc-xtan, Lít-va, U-crai-na, Bê-la-rút, Phần Lan, Ba Lan. Theo thống kê năm 2010, dân số Liên bang Nga là 142,2 triệu người, năm 2020 là 144,1 triệu người với hơn 100 dân tộc, trong đó người Nga chiếm 81% dân số.

Người Nga theo Ki-tô giáo từ năm 988 nhưng sau sự kiện vào năm 1054, Ki-tô giáo phân đôi thành Công giáo ở phương Tây với trung tâm là Rôma, Chính Thống giáo ở phương Đông với trung tâm là Công-xtăng-ti-nốp. Sau đó, Chính Thống giáo mở rộng đến các nước Đông Âu, và Nga trở thành một trung tâm của Chính Thống giáo thế giới. Trong quá trình tồn tại, nhà nước phong kiến Nga và Giáo hội Chính Thống giáo Nga có mối quan hệ với nhau chặt chẽ. Tuy nhiên, mãi đến thế kỷ XVI, Chính Thống giáo mới chính thức được xem là quốc giáo của nước Nga Sa hoàng. Và với tư cách là quốc giáo, Giáo hội Chính Thống giáo đã hỗ trợ cho Sa hoàng củng cố quyền lực trong một thời gian dài. Mãi đến đầu thế kỷ XX, dưới tác động của nhiều yếu tố chính trị, xã hội, Sa hoàng Nga có sự thay đổi thái độ đối với tôn giáo qua Hiến pháp năm 1906. Hiến pháp năm 1906 mặc dù xác định niềm tin Chính Thống giáo chiếm ưu thế tuyệt đối trên toàn vương quốc Nga nhưng đã mở ra quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo đối với thần dân Nga. Và như vậy, người dân Nga không chỉ theo Chính Thống giáo mà còn được theo các tôn giáo khác, như: Do Thái giáo, Hồi giáo,... Bản Hiến pháp năm 1906 chỉ duy trì được hơn chục năm, sau Cách mạng Tháng Mười Nga (1917), Hiến pháp của nước Nga Xô Viết đã thay thế bằng một thái độ mới đối với tôn giáo.

Sau khi Liên Xô sụp đổ, nước Nga theo thể chế chính trị mới nên các tôn giáo phục hồi và phát triển. Năm 2008, Chính Thống giáo ở Nga có 207 giám mục, 28.434 linh mục, 30.142 giáo xứ thuộc 76 địa phận của Giáo hội Hợp nhất Nga, Giáo hội Chính Thống Gru-di-a và Giáo hội Ác-mê-ni, Gri-go-ri-an với tổng số 113 triệu tín đồ, chiếm 80% dân số.

Hồi giáo ở Nga là tôn giáo lớn thứ hai sau Chính Thống giáo với khoảng 19,0 triệu tín đồ và trên 800 giáo khu và đền đài. Sau khi Liên Xô tan rã, có khoảng 3,5 đến 4,0 triệu người Hồi giáo nhập cư từ các nước cộng hoà thuộc Liên Xô vào nước Nga. Hồi giáo là tôn giáo có những nét đặc thù về tôn giáo và xã hội, lại gắn bó với các dân tộc thiểu số ở Nga - điều mà Chính phủ Nga rất quan tâm. Ngoài Chính Thống giáo, Hồi giáo, ở Nga có các tôn giáo khác, như: Công giáo, Phật giáo, Do Thái giáo, Tin Lành,… Công giáo ở Nga với 02 tổng giáo phận, 03 giáo phận (02 giáo phận cho người Nga và 01 giáo phận cho vùng Xê-bê-ri), 235 giáo xứ, 02 giám mục, 297 linh mục (trong đó 100 linh mục triều), 417 tu sỹ (trong đó 392 nữ tu) và 1.036.000 tín đồ. Phật giáo ở Nga chủ yếu là Phật giáo Lạt Ma (Tạng truyền) có mặt ở một số nước cộng hòa tự trị, như Bu-ri-a-ti-va, Can-mi-ki-a, Tu-va,… Sau này, Phật giáo phát triển lan rộng ở vùng viễn đông của Liên bang Nga. Do Thái giáo ở Nga chỉ có trong người Do Thái với 42 cộng đồng sống ở rải rác ở các nước cộng hòa, trong đó tập trung đông ở Mát-xcơ-va. Sau này, các tôn giáo khác truyền vào Nga, nhất là các hệ phái Tin Lành nhưng không có số liệu cụ thể.

2. Chính sách tôn giáo ở Liên bang Nga

Điều cần quan tâm, quá trình lịch sử và một thời gian nước Nga là trụ cột của Liên Xô theo chủ ng-hĩa vô thần nên khá đông người dân, trong đó có các nhà khoa học ở nước Nga theo chủ nghĩa vô thần. Điều này là một vấn đề đặt ra đối với chính sách tôn giáo của Chính phủ Nga sau này. Kể từ khi Liên Xô sụp đổ (1991), nước Nga trở lại một quốc gia độc lập với tên gọi là Liên bang Nga thực hiện chế độ đa nguyên chính trị và mở cửa ra thế giới, tiếp cận với các công ước quốc tế về nhân quyền, về tôn giáo. Chính điều này đã thay đổi hẳn nhận thức và ứng xử đối với tôn giáo. Năm 1993, Hiến pháp Liên bang Nga có những nội dung mới về tôn giáo ở Điều 14, Điều 19, Điều 28, Điều 29, Điều 59,... Cụ thể: Nhà nước Nga là nhà nước thế tục. Các tổ chức tôn giáo tách khỏi nhà nước và bình đẳng trước pháp luật. Mỗi người đều được đảm bảo tự do tôn giáo, tín ngưỡng, trong đó có quyền riêng mình hoặc cùng với người khác theo đuổi bất kỳ tôn giáo nào hoặc không theo đuổi bất cứ tôn giáo nào. Mỗi người được tự do lựa chọn và phổ biến tôn giáo và các hình thức tín ngưỡng khác và hành động theo tôn giáo, tín ngưỡng đó,...

Sau khi có Hiến pháp mới, ngày 24/9/1997, Hội đồng Liên bang của Liên bang Nga ban hành Luật Liên bang Nga về Tự do tín ngưỡng và Hiệp hội tôn giáo, gọi chung là Luật Tôn giáo Nga. Luật Tôn giáo Nga gồm 03 Chương, 27 Điều. Sau này, để phù hợp với các Luật Liên bang, Luật Tôn giáo Nga đã qua nhiều lần sửa đổi và lần gần đây nhất là năm 2019.

Luật Tôn giáo Nga đã khẳng định các nguyên tắc: Xác định tự do tín ngưỡng của mỗi người cũng như sự bình đẳng trước pháp luật không phụ thuộc vào tôn giáo và đức tin. Công nhận vai trò đặc biệt của Chính Thống giáo trong lịch sử nước Nga cũng như quá trình hình thành và phát triển của nền văn hóa và tinh thần. Tôn trọng Cơ đốc giáo (Công giáo và Tin Lành), Hồi giáo, Phật giáo và các tôn giáo khác là bộ phận không thể tách rời trong khối di sản lịch sử của các dân tộc Nga,… Thực hiện đa dạng tôn giáo, nhưng nước Nga thừa nhận bốn tôn giáo truyền thống là Chính Thống giáo, Hồi giáo, Do Thái giáo và Phật giáo. Và mặc dù không tuyên bố Chính Thống giáo là quốc giáo hay tôn giáo chủ lưu nhưng lời tựa của Hiến pháp Nga và Luật Tôn giáo Nga đã nói rõ: Công nhận vai trò đặc biệt của Chính Thống giáo trong lịch sử nước Nga cũng như quá trình hình thành và phát triển đời sống văn hóa và tinh thần của đất nước.

Luật Tôn giáo Nga rất quan tâm đến vấn đề pháp nhân tôn giáo và được thực hiện qua thể thức đăng ký hoạt động và công nhận tổ chức tôn giáo. Luật Tôn giáo Nga cũng quy định rất chi tiết đối với điều lệ (hiến chương) của các tổ chức tôn giáo để có cơ sở điều chỉnh và giám sát các hoạt động của tôn giáo. Luật Tôn giáo Nga có nội dung chuyên về hoạt động truyền giáo. Theo đó, các hoạt động truyền giáo được thực hiện ở những nơi, như: nơi thờ tự, các cơ sở đào tạo chức sắc, cơ sở giáo dục, các tòa nhà, công trình kiến trúc, các thửa đất, những nơi hành hương, những nghĩa trang, nhà hỏa táng,… thuộc sở hữu của các tổ chức tôn giáo. Việc truyền giáo được thực hiện với sự hỗ trợ của các phương tiện thông tin đại chúng, mạng thông tin và viễn thông Internet hoặc các phương tiện hợp pháp khác. Ở nước Nga, một số tôn giáo có thể truyền giáo trên sóng truyền hình trong những thời gian nhất định.

Về hoạt động từ thiện, văn hóa giáo dục, Luật Tôn giáo Nga quy định các tổ chức tôn giáo có quyền thực hiện từ thiện xã hội trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua các tổ chức từ thiện. Đặc biệt, Nga đã “vượt lên nguyên tắc truyền thống” mở ra cho các tôn giáo tham gia hoạt động giáo dục. Luật Tôn giáo Nga quy định cụ thể: Nhằm thực thi các mục đích nhiệm vụ theo điều lệ của mình, các tổ chức tôn giáo có quyền thành lập các cơ sở văn hóa, giáo dục, đào tạo và các cơ sở khác cũng như xây dựng các phương tiện thông tin đại chúng theo chương trình tự do pháp luật Liên bang Nga quy định. Luật Tôn giáo Nga cũng mở ra cho các tổ chức tôn giáo có quyền thực hiện các hoạt động kinh doanh và thành lập doanh nghiệp của mình theo cách thức được pháp luật Liên bang Nga quy định. Về quan hệ và tiếp xúc quốc tế, Luật Tôn giáo Nga quy định các tổ chức tôn giáo có quyền thiết lập và duy trì các mối quan hệ và liên lạc quốc tế nhằm mục đích hành hương, tham gia các cuộc họp và những hoạt động tôn giáo khác, thu nhận giáo dục tôn giáo cũng như được mời công dân nước ngoài,…

Luật Tôn giáo Nga năm 1997 cũng chỉ rõ những điều nghiêm cấm. Trước hết là những điều nghiêm cấm liên quan đến việc thành lập tổ chức tôn giáo liên quan đến hoạt động rửa tiền, hoạt động cực đoan liên quan đến khủng bố,… Đồng thời, việc thành lập các hiệp hội tôn giáo trong các cơ quan chính quyền nhà nước, các cơ quan nhà nước và các cơ quan tự quản ở địa phương, các đơn vị quân đội, đơn vị nhà nước và thị chính đều bị cấm.

Với chính sách như nói trên, các hoạt động tôn giáo ở Nga phục hồi và phát triển mạnh mẽ. Chính Thống giáo đã lấy lại vị trí, tuy không phải là quốc giáo như trước nhưng được chính quyền đề cao. Nếu trước khi Liên Xô sụp đổ, trên lãnh thổ Nga chỉ có 6.800 giáo xứ, 19 tu viện của Chính Thống giáo, thì đến năm 2008 tăng lên 27.300 giáo xứ và 716 tu viện. Cùng với việc phục hưng của Chính Thống giáo, ở Nga còn có sự phát triển của các tôn giáo khác, nhất là việc truyền đạo và theo đạo Tin Lành. Theo báo cáo của Ban Tôn giáo Chính phủ, năm 2018, ở Nga có 2.256 nhóm tôn giáo thuộc 40 tổ chức tôn giáo khác nhau, 30.892 tổ chức tôn giáo cơ sở của các tôn giáo, như Chính Thống giáo, Hồi giáo, Phật giáo, Do Thái giáo, Công giáo, Tin Lành,… Thập niên hai mươi của thế kỷ XXI, ở Nga có 150 trung tâm đào tạo của Hồi giáo, có 100 trường thần học Tin Lành, trong đó có 15 trường bậc cao cấp.

Một điều cũng cần được quan tâm là năm 2010, Nga thí điểm dạy môn tôn giáo trong trường học để đến năm 2012, môn giáo dục đạo đức, tôn giáo trở thành môn học bắt buộc trong chương trình giảng dạy của các trường phổ thông. Ngoài việc đưa tôn giáo vào giảng dạy trong các trường học, từ năm 2009, Chính phủ Nga còn cho phép chức sắc các tôn giáo vào phục vụ tuyên úy (linh hướng) trong các lực lượng vũ trang ở Liên bang Nga.

Riêng về đất đai cơ sở thờ tự, sau Cách mạng Tháng Mười (1917), nhiều cơ sở thờ tự của các tôn giáo đóng cửa, hoặc sử dụng vào việc khác, thậm chí có nơi bị san phẳng. Từ khi Liên Xô tan rã, nhiều cơ sở tôn giáo ở Nga được trả lại phục vụ sinh hoạt tôn giáo, được tu bổ, sửa chữa khang trang. Điển hình nhà thờ Thánh Basil ở Mát-xcơ-va trước năm 1991 là cung thể thao, đầu thế kỷ XXI được xây dựng lại to đẹp với chi phí tới 2,2 tỷ đô la Mỹ.

Liên bang Nga thực hiện cơ chế mới trong mối quan hệ với tôn giáo, trong đó có thực hiện điều chỉnh hoạt động tôn giáo nhưng không có cơ quan chuyên trách độc lập mà duy trì cơ chế rất đa dạng, nhiều ngành, nhiều cấp. Đảm trách chung về tôn giáo là Cục Chính sách đối nội thuộc Văn phòng Tổng thống. Đặc biệt, Tổng thống Nga ban hành Sắc lệnh 192/SL-TTg, ngày 24/4/1995 Về việc thành lập Hội đồng Tôn giáo với thành phần đại diện các tổ chức tôn giáo hợp pháp, lãnh đạo Văn phòng Tổng thống, thứ trưởng các bộ: Bộ Văn hóa, Bộ Tư pháp, Bộ Giáo dục, Bộ Ngoại giao, Bộ Tài chính và Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Thuế. Nhiệm vụ của Hội đồng Tôn giáo là duy trì mối quan hệ giữa chính quyền và các tổ chức tôn giáo, củng cố sự đồng thuận xã hội, ngăn ngừa các biểu hiện kích động mâu thuẫn tôn giáo và chủ nghĩa tôn giáo cực đoan.

3. Thay lời kết

Liên bang Nga là quốc gia đa dạng về tôn giáo và có sốđông người theo tôn giáo. Để đảm bảo quyền tự do tôn giáo và thực hiện điều chỉnhhoạt động của tôn giáo, nước Nga có quy định pháp luật riêng về hoạt động tôngiáo, gồm nhiều khía cạnh, từ sinh hoạt tôn giáo của tín đồ, hoạt động tôn giáocủa chức sắc, đến việc đăng ký - công nhận tổ chức tôn giáo, từ việc đào tạo chứcsắc, việc xây dựng nơi thờ tự, xuất bản kinh sách, đến hoạt động từ thiện, vănhóa, giáo dục, quan hệ quốc tế,… Có thể nói, nước Nga đã đoạn tuyệt với chínhsách và luật pháp về tôn giáo thời kỳ Xô Viết để bước sang một giai đoạn mới,xây dựng một nhà nước thế tục thích hợp hơn, trong đó có sự vận dụng kinh ng-hiệmcủa mô hình nhà nước thế tục của các nước châu Âu và Mỹ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Ban Tôn giáo Chính phủ (2002), Luật Tự do tín ngưỡng và Hiệp hội Tôn giáo Liên bang Nga (Nguyễn Thị Bạch Tuyết dịch), Hà Nội.

2. Ban Tôn giáo Chính phủ (2008), Báo cáo kết quả chuyến thăm và làm việc tại Liên bang Nga và Hungary, Hà Nội 2008.

3. Thái Bảo (2018), Lữ khách, Nxb Hà Nội, Hà Nội.

4. Albert P. Blaustein, Jay A. Sigler (2013), Các bản Hiến pháp làm nên lịch sử, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.

5. Nguyễn Văn Dũng (2012), Tôn giáo với đời sống chính trị - xã hội ở một số nước trên thế giới, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.

6. Nguyễn Quốc Hùng - Nguyễn Thị Thư (2002), Lược sử Liên bang Nga 1917-1991, Nxb. Giáo dục, Hà Nội.

7. Đỗ Quang Hưng (2014), Chính sách tôn giáo và nhà nước pháp quyền, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.

8. Hội đồng Giám mục Việt Nam (2016), Giáo hội Công giáo Việt Nam - Niên giám 2016, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội.

9. Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội (2012), Tuyển tập Hiến pháp một số quốc gia, Nxb. Hồng Đức, Hà Nội.

10. Nguyễn Thanh Xuân - Nguyễn Quỳnh Trâm (2024), Tôn giáo và chính sách tôn giáo một số nước trên thế giới, Hà Nội.