Vai trò của Công giáo trong phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay

Từ khóa: Công giáo; Phát triển kinh tế; Nguồn vốn đạo đức; Dạy nghề; Việt Nam.

1. Mở đầu

Trong lịch sử và hiện tại, tôn giáo và kinh tế luôn tương tác chặt chẽ trong đời sống xã hội. Tôn giáo định hình hệ giá trị, chuẩn mực đạo đức và mạng lưới xã hội; trong khi kinh tế tạo dựng nền tảng vật chất và phân bổ nguồn lực. Mối quan hệ giữa tôn giáo và phát triển kinh tế đã được nhiều học giả quốc tế nghiên cứu. Tiêu biểu như Max Weber (1905) chứng minh ảnh hưởng của đạo đức Tin Lành đối với chủ nghĩa tư bản; Grier (1997) và Knack (2001) lý giải tác động của tôn giáo đến sự thịnh vượng quốc gia; hay các công trình về kinh tế Hồi giáo Halal của Nienhaus (2010), Ab Rahman và cộng sự (2023)... Đối với Công giáo, các nghiên cứu của Robert và cộng sự (2023), Ngô Phương Lan (2023) cũng chỉ rõ mối tương quan giữa niềm tin tôn giáo, quan hệ sản xuất và ứng xử môi trường.

Tại Việt Nam, Công giáo hiện có khoảng hơn 7 triệu tín đồ, 46 giám mục, hơn 5.000 linh mục, 3.000 giáo xứ thuộc 27 giáo phận, cùng hơn 32.000 tu sĩ hoạt động trên phạm vi cả nước. Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, việc nghiên cứu phát huy nguồn lực tôn giáo nói chung và Công giáo nói riêng đóng vai trò quan trọng. Nhằm góp phần lấp khoảng trống ng-hiên cứu, bài viết làm rõ vai trò của Công giáo đối với phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay trên hai bình diện chính: (1) Nguồn lực lao động, nguồn vốn đạo đức; (2) Hoạt động dạy nghề, từ đó đề xuất các khuyến nghị chính sách phù hợp.

2. Quan điểm của Công giáo đối với kinh tế

Trong tư tưởng Ki-tô giáo, hoạt động kinh tế gắn liền với nhân sinh quan và thế giới quan. Công giáo không xem kinh tế là lĩnh vực kỹ trị thuần túy mà là một phần trong sứ mạng của con người. Theo Kinh Thánh, lao động không chỉ để mưu sinh mà còn thể hiện phẩm giá con người và tinh thần cộng tác với Thiên Chúa. Tuy nhiên, Công giáo cũng cảnh báo nguy cơ của việc tích lũy của cải bất chính dẫn đến tham lam, bất công và xa rời chuẩn mực đạo đức. Do đó, Giáo hội đặt ra giới hạn luân lý cho mọi hoạt động kinh tế, đề cao nền kinh tế nhân bản lấy con người làm trung tâm.

Quan điểm này được hệ thống hóa trong Giáo huấn xã hội Công giáo, qua các Thông điệp quan trọng như Rerum Novarum (1891), Quadragesimo Anno (1931), Laborem Exercens (1981) và Caritas in Veritate (2009). Nguyên tắc cốt lõi của các văn kiện này là: phát triển kinh tế phải gắn liền với công bằng xã hội, phúc lợi cộng đồng, bảo vệ môi trường và sự phát triển toàn diện của con người. Tăng trưởng kinh tế thuần túy nếu không đi kèm với bình đẳng và nhân phẩm thì không phải là sự phát triển đích thực.

Thực hành đường hướng đó, Thư chung năm 1980 của Hội đồng Giám mục Việt Nam đã đề ra phương châm “Sống Phúc âm giữa lòng Dân tộc để phục vụ hạnh phúc của đồng bào”. Người Công giáo Việt Nam được khuyến khích tích cực tham gia xây dựng đất nước, đưa các giá trị đạo đức tôn giáo vào thực tiễn đời sống kinh tế - xã hội.

3. Thực tiễn các hoạt động của Công giáo đóng góp cho phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay

3.1. Công giáo - nguồn lực lao động, nguồn vốn đạo đức đóng góp cho phát triển kinh tế ở Việt Nam

Công giáo Việt Nam hiện nay có khoảng hơn 7 triệu tín đồ - một lực lượng dân số đáng kể, trải rộng khắp các vùng miền, trong đó tập trung đông ở một số tỉnh như Hà Nội, Ninh Bình, Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai. Trong cộng đồng Công giáo một bộ phận không nhỏ là trí thức, họ được đào tạo bài bản, am hiểu thần học và thế học, có uy tín trong cộng đồng, họ chính là nguồn nhân lực chất lượng cao không chỉ về năng lực chuyên môn mà họ còn là những lao động có phẩm chất đạo đức tốt.

Với nền tảng giáo lý giáo dục tín đồ đề cao giá trị lao động, tinh thần nhân bản đã góp phần hình thành và phát triển ý thức nghề nghiệp ng-hiêm túc, tính kỷ luật cao, tinh thần cần cù, trách nhiệm, trung thực. trong mỗi tín đồ Công giáo. Họ luôn được dạy phải làm việc với tâm thế hiến dâng, phục vụ tha nhân, đặt con người lên trên lợi nhuận, sẵn sàng hợp tác tích cực thay vì cạnh tranh tiêu cực, giúp đỡ đồng nghiệp, đối xử nhân ái với khách hàng - những điều tưởng nhỏ nhưng lại tạo nên văn hóa doanh nghiệp và môi trường lao động tích cực, lành mạnh. Hơn nữa, với những doanh nhân là tín đồ Công giáo, trong mối quan hệ kinh doanh, với vốn đạo đức của tôn giáo đã làm cho họ trở thành những đối tác tin cậy, trách nhiệm, không chỉ hướng tới việc tạo ra lợi nhuận bền vững mà còn xây dựng môi trường làm việc có trách nhiệm với cộng đồng. Đây đều là những phẩm chất cần thiết cho lực lượng lao động của nền kinh tế hiện đại, nhất là trong môi trường kinh tế thị trường đầy cạnh tranh như hiện nay, đồng thời góp phần hạn chế các hành vi tiêu cực như tham nhũng, gian lận, mưu lợi bất chính và là động lực cho sự tăng trưởng bền vững của nền kinh tế.

Hơn nữa, Công giáo Việt Nam với nguồn vốn đạo đức còn hướng tín đồ đến xây dựng nền kinh tế có trách nhiệm, thông qua việc thực hành thông điệp “Laudato Si’” của Giáo hoàng Phanxicô và thực hiện Chương trình bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu, coi việc tôn trọng môi trường chính là trách nhiệm đạo đức của người Công giáo, tổ chức Caritas Việt Nam đã triển khai chương trình “Laudato Si’ Week” và “Marathon Prayers” để khơi dậy ý thức môi trường, khuyến khích người Công giáo sống xanh và kết nối lòng yêu thương với môi trường sống. Các nhà thờ Công giáo không chỉ là nơi hành lễ mà còn đóng vai trò tích cực trong việc định hướng cộng đồng sống thân thiện với môi trường. Nhiều giáo xứ thường xuyên tổ chức các buổi thuyết giảng, tọa đàm hoặc sinh hoạt chuyên đề nhằm nâng cao nhận thức của tín đồ về biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và trách nhiệm bảo vệ thiên nhiên theo tinh thần Kinh Thánh cũng như các thông điệp Laudato Si’. Bên cạnh đó, các hoạt động gây quỹ và chiến dịch xanh được triển khai để hỗ trợ những sáng kiến giảm thiểu rác thải, cải thiện cảnh quan sinh thái và giúp đỡ những cộng đồng bị ảnh hưởng bởi thiên tai, ô nhiễm. Nhiều nơi còn khuyến khích giáo dân hạn chế sử dụng đồ nhựa dùng một lần, ưu tiên tái chế và áp dụng các thói quen tiêu dùng bền vững, qua đó góp phần hình thành nếp sống văn minh, hài hòa với thiên nhiên. Ở một số giáo phận, phong trào “xanh - sạch - đẹp” trong khuôn viên nhà thờ, trường học và khu dân cư đã trở thành hoạt động thường niên. Nhiều địa phương Công giáo tích cực tham gia phong trào 5 không, 3 sạch, trong đó 5 không gồm: không đói nghèo, không vi phạm pháp luật và mắc tệ nạn xã hội, không có bạo lực gia đình, không sinh con thứ 3 trở lên, không có trẻ suy dinh dưỡng và bỏ học; 3 sạch gồm sạch nhà, sạch bếp, sạch ngõ.

Trên địa bàn Thành phố Cần Thơ, đi đầu trong công tác xây dựng xứ, họ đạo 3 không (không tội phạm, không ma túy, không mại dâm) là giáo xứ Kim Hòa, mô hình này được triển khai từ năm 2008, đến nay mô hình này đã lan tỏa ra nhiều giáo xứ, họ đạo trên địa bàn Thành phố và đến nay không chỉ xây dựng xứ, họ đạo 3 không, còn có nhiều xứ, họ đạo đạt “4 không”, “5 không”, thậm chí có xứ đạo đạt đến “7 không”, như không có tội phạm, không có ma túy, không có mại dâm, không sinh con thứ 3, không có hộ nghèo, không có người mù chữ và không có nhà dột nát. Các mô hình nêu trên, không chỉ gắn kết tinh thần đạo đức tôn giáo với trách nhiệm công dân trong bảo vệ môi trường, qua đó hướng đến việc xây dựng nền kinh tế phát triển xanh và tuần hoàn mà còn tác động tích cực đến công tác phòng, chống tội phạm, giữ gìn an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội ở địa bàn qua đó đóng góp tích cực cho sự phát triển của nền kinh tế.

Như vậy, Công giáo Việt Nam không chỉ có một lực lượng lao động đóng góp cho sự phát triển kinh tế mà còn có nguồn vốn đạo đức - một nguồn vốn phi vật chất với những giá trị tiết độ, liêm chính, trung thực, công bằng, trách nhiệm, tôn trọng môi trường, kỷ luật có khả năng điều hướng hành vi trong lao động, sản xuất, tiêu dùng, quản trị và ứng xử trong đời sống kinh tế, dưới góc nhìn kinh tế học đây là năng lực mềm để thúc đẩy chất lượng của nền kinh tế Việt Nam hiện nay không chỉ lớn mạnh mà còn phát triển hài hòa, bền vững.

3.2. Hoạt động dạy nghề của Công giáo góp phần xây dựng nguồn nhân lực chất lượng trực tiếp đóng góp vào phát triển kinh tế ở Việt Nam

Hiện nay, Công giáo có 12 cơ sở dạy nghề gồm: 01 trường Cao đẳng nghề Hòa Bình (Đồng Nai); 02 trường trung cấp nghề là Trường trung cấp nghề Hồng Phúc (Nghệ An); Trường Trung cấp nghề Công giáo Tarsisius (Thành phố Hồ Chí Minh); 09 trường sơ cấp nghề. Các cơ sở dạy nghề của Công giáo chủ yếu thuộc dòng tu Don Bosco, Lasan và các giáo phận như Thành phố Hồ Chí Minh, Xuân Lộc, Vinh.

Hoạt động dạy nghề của các cơ sở nêu trên diễn ra bài bản, hiệu quả, đối tượng theo học tập trung vào các nhóm yếu thế trong xã hội, đó là thanh niên có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, hộ nghèo, người khuyết tật (từ 15-35 tuổi) và trẻ mồ côi (từ 15-24 tuổi), không phân biệt nơi cư trú, nhiều cơ sở còn hỗ trợ nạn nhân chất độc da cam hoặc người khuyết tật nhẹ trong đó không chỉ là con em các gia đình Công giáo nghèo, mà còn có con em đồng bào dân tộc thiểu số ở các địa phương theo học. Các học viên thường được hỗ trợ miễn phí ăn, ở nội trú, tài liệu học tập, nguyên vật liệu thực hành.

Các cơ sở dạy nghề của Công giáo cung cấp đa dạng các ngành nghề, chủ yếu là các ngành kỹ thuật có tính ứng dụng cao và nhu cầu thị trường. Các ngành nghề phổ biến bao gồm: Công nghệ Ô tô, Điện Công nghiệp, Kế toán Doanh nghiệp, Cắt gọt Kim loại (tại Don Bosco Phước Lộc). Việc tập trung vào các ngành nghề thực tiễn, có tính ứng dụng cao của các trường nghề Công giáo đã góp phần xây dựng thị trường lao động tích cực, chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động. Sau khi tốt nghiệp ra trường đa số các học viên theo học tại các cơ sở dạy nghề của Công giáo đều có việc làm ổn định tại các khu công nghiệp với mức thu nhập khá, được đơn vị sử dụng lao động đánh giá cao về kỹ năng, trách nhiệm và kỷ luật lao động hoặc trở về quê khởi nghiệp, góp phần phát triển kinh tế địa phương. Ngoài các trường dạy nghề nêu trên, Công giáo còn tổ chức nhiều chương trình hướng nghiệp, các lớp học nghề phi chính quy cho phụ nữ và những người yếu thế như các lớp may công nghiệp, làm bánh, pha chế, vi tính văn phòng... Các lớp dạy nghề ngắn hạn này chỉ khoảng từ 1-3 tháng hoặc từ 3-6 tháng đã giúp nhiều phụ nữ nông thôn, thanh niên dân tộc thiểu số có cơ hội việc làm và thoát nghèo bằng chính lao động của mình. Mặc dù các lớp dạy nghề này có quy mô nhỏ nhưng có tác động đáng kể đến cá nhân và cộng đồng.

Về mặt kinh tế học, hoạt động đào tạo nghề của Công giáo không chỉ đơn thuần là phụ trợ cho hệ thống giáo dục nghề của Nhà nước mà góp phần trực tiếp vào việc xây dựng thị trường lao động, nâng cao năng suất lao động thông qua việc đào tạo một nhóm lực lượng lao động vừa có kỹ năng thực hành vừa có đạo đức nghề nghiệp, tác động đến công tác giảm nghèo đa chiều giúp cho một nhóm người có việc làm và trở thành lực lượng sản xuất tích cực ở nhiều địa phương. Từ góc độ quản trị công, hoạt động dạy nghề của Công giáo giúp giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo, đồng thời bổ sung hiệu quả vào nỗ lực của quốc gia trong việc phát triển nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động và ổn định xã hội.

4. Một số khuyến nghị nhằm phát huy vai trò của Công giáo đối với phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay

Một là, nâng cao nhận thức, nhìn nhận khách quan về nguồn lực Công giáo trong phát triển kinh tế

Cần thay đổi tư duy xem Công giáo thuần túy là thực thể tín ngưỡng sang góc nhìn nhận diện Công giáo là một nguồn lực xã hội quan trọng. Các cơ quan quản lý nhà nước cần tăng cường nghiên cứu lý luận và thực tiễn về mối quan hệ giữa tôn giáo và kinh tế; đẩy mạnh tuyên truyền, lan tỏa các mô hình sản xuất giỏi, do-anh nhân Công giáo tiêu biểu và các cơ sở dạy nghề uy tín. Về phía Giáo hội, cần tiếp tục đẩy mạnh giáo huấn xã hội, khuyến khích tín hữu rèn luyện tay nghề, tham gia khởi nghiệp và phát triển kinh tế xanh.

Hai là, hoàn thiện khung pháp lý tạo điều kiện cho tôn giáo tham gia các lĩnh vực kinh tế - xã hội

Mặc dù có các văn bản liên quan đã tạo hành lang pháp lý, song các quy định cụ thể về việc tổ chức tôn giáo tham gia giáo dục, y tế, bảo trợ xã hội vẫn còn một số điểm bất cập. Nhà nước cần rà soát, ban hành các hướng dẫn chi tiết nhằm thể chế hóa tinh thần Đại hội XIII của Đảng về phát huy nguồn lực tôn giáo. Cần mở rộng cơ chế cho phép các tổ chức tôn giáo thành lập các cơ sở giáo dục, học viện nghề nghiệp ở các bậc học cao hơn, đồng thời áp dụng các chính sách ưu đãi về thuế, đất đai đối với các cơ sở phi lợi nhuận phục vụ cộng đồng.

Ba là, tăng cường công tác phối hợp giữa chính quyền và Giáo hội Công giáo

Mối quan hệ phối hợp cần xây dựng trên nguyên tắc tôn trọng pháp luật, phục vụ cộng đồng và không thương mại hóa tôn giáo. Chính quyền đóng vai trò kiến tạo, điều phối và hỗ trợ về mặt thể chế; trong khi Giáo hội phát huy thế mạnh về tinh thần phục vụ và mạng lưới xã hội. Cần duy trì kênh đối thoại định kỳ giữa cơ quan quản lý với chức sắc, doanh nhân và nhà giáo dục Công giáo để tháo gỡ khó khăn, thúc đẩy phương thức quản trị hợp tác vì mục tiêu phát triển bền vững.

5. Kết luận

Công giáo ở Việt Nam hiện nay là một nguồn lực xã hội quan trọng, đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế - xã hội. Thông qua việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, lan tỏa “nguồn vốn đạo đức” và duy trì hệ thống đào tạo nghề cho nhóm yếu thế, Công giáo đã góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế gắn liền với công bằng xã hội. Khi có một hành lang pháp lý thông thoáng và cơ chế phối hợp hiệu quả, nguồn lực Công giáo sẽ tiếp tục được giải phóng, đóng góp thiết thực hơn nữa vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

* Viện Dân tộc và Tôn giáo, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Ban Tôn giáo Chính phủ (2022), Tôn giáo và Chính sách tôn giáo ở Việt Nam, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội.

2. Ban Thường trực UBTƯ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (2017), Báo cáo tình hình các tôn giáo tham gia hoạt động bảo trợ xã hội và dạy nghề, Hà Nội.

3. Đỗ Quang Hưng (2019), Tôn giáo và tăng trưởng kinh tế: Mối quan hệ giữa biến số độc lập và biến số phụ thuộc, Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội, Số 8, tr. 3-12.

4. Nguyễn Phú Lợi (2020), Cơ sở và thực tiễn phát huy nguồn lực Công giáo trong lĩnh vực giáo dục, y tế, bảo trợ và từ thiện xã hội ở Việt Nam hiện nay, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, Số 11, tr. 17-35.

5. Ngô Phương Lan (2023), Render Unto Caesar: The interaction between religion and economy in the economic activities of Catholics in the Mekong Delta, IJAPS, Vol. 19, No. 1, pp. 125-144.

6. Robert T. Burrus et al. (2023), The Effect of Catholic Education on Economic Ideology, Religions, 14(2), 153.

7. Weber, Max (2008), Nền đạo đức Tin Lành và tinh thần của chủ nghĩa tư bản (Bùi Văn Nam Sơn et al. dịch), Nxb. Tri thức, Hà Nội.