Cách thức xông tắm bí truyền của người Dao ở Hữu Liên

Hình thành từ kinh nghiệm cộng đồng lâu đời, bài thuốc tắm của người Dao ở Hữu Liên kết hợp nhiều loại thảo dược rừng quý, từ lá, rễ đến cành cây đều được chọn lọc, phối hợp theo bí quyết truyền đời. Mỗi vị thuốc ở một nơi, cây thì trên núi đất, cây thì trên núi đá, cây dưới suối, có khi lại phải đi vào rừng sâu mới lấy được. Thảo dược được đun sắc để chiết xuất tinh chất, tạo thành liệu pháp tắm thảo mộc vừa giúp thư giãn, lưu thông khí huyết, vừa hỗ trợ thanh lọc cơ thể, phục hồi sức khoẻ, đặc biệt là sau lao động nặng hoặc sau sinh. Thực hành tắm thuốc không chỉ mang tính trị liệu mà còn là trải nghiệm văn hoá. Du khách có cơ hội thấu hiểu hơn truyền thống y dược dân gian của người Dao.

Có 3 điểm cần lưu ý khi trải nghiệm xông tắm bí truyền của người Dao. Đầu tiên là “làm phép”. Trước khi tắm, cần vuốt từ vai xuống dọc cánh tay 3 lần. Nữ vuốt 3 lần bên phải trước, rồi chuyển sang trái. Nam thì ngược lại. Theo niềm tin của người Dao, việc làm phép này không chỉ là nghi thức mà còn là cách để “khai huyệt”, “trục tà khí” giúp linh dược từ cây lá ngấm sâu vào cơ thể, điều hòa khí huyết, thanh lọc độc tố, xua đuổi bệnh tật… Tiếp đó là độ nóng và độ đặc của thuốc tắm. Nóng đến nỗi người tắm phải nhấp nhổm đứng lên ngồi xuống ít phút mới quen. Chậu nước tắm chủ yếu là nước thuốc nóng hổi, đậm đặc, nên có màu sẫm đen. Cuối cùng là mực nước chỉ đạt ngưỡng chạm rốn, để hơi nóng làm toát mồ hôi ra hết phần trên cơ thể. Khi ngâm tắm ngập người, nếu tắm quá lâu, mồ hôi có thể toát ra rồi lại quyện vào cùng nước thuốc ngấm ngược trở lại cơ thể. Ngâm nước nóng quá cao còn dễ gây áp lực lên tim.

Người Dao ở Hữu Liên nói riêng, ở miền núi phía Bắc nói chung biết và sử dụng cây thuốc tự nhiên một cách thành thục không phải là ngẫu nhiên. Đó là kết quả của một hệ thống tri thức dân gian được tích lũy qua hàng trăm năm, gắn chặt với môi trường sinh thái rừng núi và đời sống văn hóa - tín ngưỡng của cộng đồng.

Trước tiên, người Dao cư trú lâu đời ở các vùng núi cao phía Bắc. Điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, xa trung tâm y tế hiện đại buộc họ phải dựa vào rừng để sinh tồn. Rừng không chỉ là không gian cư trú mà còn là “hiệu thuốc sống”. Từ thực tiễn chữa bệnh cho chính mình, họ đúc rút kinh nghiệm, thử, rồi điều chỉnh qua nhiều thế hệ, tạo nên kho tàng tri thức dược liệu phong phú.

Tri thức thuốc nam của người Dao được truyền dạy có hệ thống. Nhiều dòng họ có nghề làm thuốc gia truyền, bí quyết được truyền từ cha sang con, hoặc chỉ truyền cho người “đủ căn, đủ tâm”. Việc học thuốc không chỉ là nhận diện cây rừng, mà còn bao gồm cách phối, liều lượng, thời điểm thu hái, cách sao chế. Một cây thuốc có thể khác công dụng nếu hái vào mùa khác, giờ khác. Đó là tri thức kinh nghiệm mang tính thực chứng, không phải cảm tính.

Y học dân gian của người Dao gắn với thế giới quan và quan niệm về con người. Họ nhìn bệnh tật không chỉ dưới góc độ sinh lý mà còn liên hệ với sự mất cân bằng trong cơ thể và môi trường sống. Vì vậy, bài thuốc thường mang tính tổng hòa, vừa chữa triệu chứng, vừa bồi bổ, vừa thanh lọc. Nổi bật nhất là các bài thuốc tắm - một thực hành chăm sóc sức khỏe đã trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng tại những nơi có người Dao sinh sống.

Sự thành thục trong sử dụng cây thuốc của người Dao là biểu hiện của mốiquan hệ hài hòa giữa con người và tự nhiên. Họ không chỉ biết cây gì chữa bệnh gì, mà còn hiểu rừng theo cách của người sống cùng rừng. Vấn đề đặt ra hôm naylà cần bảo tồn tri thức ấy bằng những cơ chế bài bản để sưu tầm, hệ thống hóa,bảo hộ quyền sở hữu tri thức và trao vai trò chủ thể thực sự cho cộng đồng, để hệ giá trị y dược truyền đời được hun đúc từ rừng núi, ký ức cộng đồng và kinhnghiệm sống qua nhiều thế hệ sống mãi với thời gian./.