Chương trình MTQG 1719 đã đạt được 8 kết quả rất quan trọng, tạo tiền đề vững chắc, được cả hệ thống chính trị và người dân ghi nhận cho giai đoạn tiếp theo8 giá trị của một Chương trình
Vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN) có vị trí đặc biệt quan trọng về kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh và môi trường sinh thái. Đây cũng là khu vực còn nhiều địa bàn khó khăn, nơi khoảng cách về hạ tầng, thu nhập, giáo dục, y tế và khả năng tiếp cận các nguồn lực phát triển vẫn là một bài toán lớn.
Chính vì vậy, việc triển khai Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2021-2025 (Chương trình MTQG 1719) mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một chương trình đầu tư công hay chính sách an sinh. Đây là sự cụ thể hóa chủ trương phát triển bao trùm, không để khu vực khó khăn và người yếu thế bị bỏ lại phía sau.
Giai đoạn 2021-2025 thực hiện Chương trình MTQG 1719 diễn ra trong điều kiện đặc biệt khó khăn. Đại dịch COVID-19, thiên tai, lũ lụt, biến đổi khí hậu và biến động thị trường liên tục tác động đến sản xuất và đời sống của người. Trong hoàn cảnh đó, những kết quả đạt được càng làm nổi bật ý nghĩa của việc tập trung nguồn lực quốc gia cho những địa bàn khó khăn nhất.
Đường về xã Tân Hợp, tỉnh Lào Cai được đầu tư khang trang (Ảnh: Phương Liên)Một trong những kết quả có sức thuyết phục nhất là hỗ trợ xóa 42.567 căn nhà tạm, nhà dột nát tại các xã, thôn, bản đặc biệt khó khăn, với tổng kinh phí 1.702,68 tỷ đồng, đạt 230% kế hoạch được giao. Ngoài ra, Chương trình còn hỗ trợ đất ở cho 10.549 hộ; đất sản xuất cho 13.387 hộ; chuyển đổi nghề cho 54.899 hộ; hỗ trợ nước sinh hoạt phân tán cho 479.358 hộ và đầu tư 809 công trình nước sinh hoạt tập trung. Gần 49.000 tấn gạo được hỗ trợ cho hơn 120.000 hộ nghèo, hộ đồng bào DTTS tham gia bảo vệ và phát triển rừng. 4.752 lớp xóa mù chữ được tổ chức với hơn 95.000 người tham gia…
Cùng với giải quyết những nhu cầu thiết yếu, Chương trình MTQG 1719 đã tạo ra sự chuyển dịch từ hỗ trợ đời sống sang hỗ trợ sản xuất. Có 403 dự án phát triển sản xuất theo chuỗi giá trị với sự tham gia của 817 doanh nghiệp, hợp tác xã; 383 dự án, mô hình chăn nuôi, trồng trọt thu hút 36.654 hộ tham gia. Hơn 115.000 lao động được hỗ trợ đào tạo nghề, tìm kiếm việc làm. Trong lĩnh vực y tế, người dân được tiếp cận gần 3,9 triệu lượt dịch vụ chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em…
Tựu chung lại, Chương trình MTQG 1719 đã đạt được 8 kết quả rất quan trọng, tạo tiền đề vững chắc, được cả hệ thống chính trị và người dân ghi nhận cho giai đoạn tiếp theo, gồm: (1) Chương trình là một chủ trương lớn, xác định rất đúng và trúng các nhóm mục tiêu cụ thể; (2) Nội dung Chương trình hợp ý Đảng với lòng dân; (3) Chương trình là quyết sách lớn, thể hiện được chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước là chính sách đi đôi với ngân sách; (4) Giải pháp tổ chức phù hợp, thực hiện chính sách kết hợp với tuyên truyền, vận động đồng bào DTTS cùng tham gia; (5) Chương trình được Nhân dân đồng tình, doanh nghiệp ủng hộ, quân đội, công an đã vào cuộc tích cực, tạo ra hiệu quả tốt; (6) Tiếp cận giáo dục, y tế, văn hóa - xã hội ở vùng đồng bào DTTS&MN ngày càng bình đẳng hơn; (7) Phát triển bao trùm, toàn diện, bền vững hơn; (8) Đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân được nâng cao.
Một bộ phận đồng bào các dân tộc tỉnh Sơn La phát triển sinh kế nhờ cây mía (Ảnh: Trần Dũng)Khoảng cách phát triển vẫn còn
Kết quả đạt được của giai đoạn 2021-2025 là rất đáng ghi nhận, nhưng vẫn có những vấn đề mà trong một giai đoạn chưa thể giải quyết triệt để tận gốc, chẳng hạn tỷ lệ nghèo tại vùng đồng bào DTTS&MN tuy đã giảm, nhưng vẫn cao so với bình quân chung của cả nước. Tại một số địa bàn, tỷ lệ hộ nghèo còn trên 50%, thậm chí trên 70%; nguy cơ tái nghèo vẫn hiện hữu. Vùng Trung du và miền núi phía Bắc, Tây Nguyên có tỷ lệ xã đạt chuẩn nông thôn mới thấp. Nhiều địa bàn vùng sâu, vùng xa thiếu hạ tầng thiết yếu; chất lượng y tế, giáo dục, nước sạch và vệ sinh môi trường còn hạn chế. Hạ tầng phục vụ sản xuất, thương mại và logistics chưa đồng bộ khiến không ít sản phẩm của đồng bào dù có tiềm năng nhưng vẫn khó tiếp cận thị trường có quy mô và giá trị cao hơn…
Nguyên nhân của những hạn chế trên là do có thời điểm, hệ thống văn bản hướng dẫn còn phức tạp, ban hành chậm; phân bổ vốn, nhất là vốn sự nghiệp chưa đáp ứng tiến độ. Năng lực cán bộ cơ sở chưa đồng đều, chưa đáp ứng yêu cầu quản lý ngày càng cao một chương trình đa mục tiêu. Tâm lý “sợ sai”, né tránh trách nhiệm vẫn tồn tại ở một số cán bộ; một bộ phận người dân chưa phát huy đầy đủ vai trò chủ thể, còn thụ động trong quá trình tham gia Chương trình… Nếu không xử lý những điểm nghẽn này, nguồn lực đầu tư dù lớn vẫn có nguy cơ không phát huy được hiệu quả như kỳ vọng.
Giai đoạn 2026-2030: Thay đổi cách tiếp cận
Giai đoạn 2026-2030 mở ra một cách tiếp cận mới khi các nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS&MN được đặt vào trong cùng một Chương trình MTQG theo Nghị quyết số 257/2025/QH15 của Quốc hội. Giá trị của sự hợp nhất nằm ở khả năng khắc phục tình trạng phân tán chính sách, trùng lặp đối tượng, chia cắt nguồn lực và thiếu liên kết giữa đầu tư hạ tầng với phát triển sinh kế.
Trong Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2026-2030 (Chương trình MTQG 417), nguồn lực nhà nước chỉ đóng vai trò “vốn mồi”, dẫn dắt nguồn lực của doanh nghiệp, hợp tác xã và cộng đồng.
Trước mắt, Chương trình MTQG 417 ưu tiên giải quyết cơ bản một số vấn đề bức thiết, quan trọng trên địa bàn vùng DTTS&MN gồm: Quy hoạch, sắp xếp, bố trí, ổn định dân cư ở những nơi cần thiết; Bảo đảm đủ hạ tầng thiết yếu, đặc biệt là cơ sở vật chất của các đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực dân tộc, cơ sở vật chất của hệ thống cơ sở giáo dục và đào tạo đạt chuẩn để đáp ứng mục tiêu dạy và học 2 buổi/ngày. Xa hơn, Chương trình phấn đấu cơ bản hoàn thành các chỉ tiêu trong mục tiêu quốc gia về phát triển bền vững đến năm 2030.
Đầu tư cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi là đầu tư cho phát triển quốc gia (Trong ảnh: Đồng bào dân tộc Bru-Vân Kiều ở Quảng Trị đã có cuộc sống tốt hơn nhờ chính sách dân tộc của Đảng, Nhà nước - Ảnh: Phương Liên)Đầu tư cho vùng đồng bào DTTS&MN không chỉ là đầu tư cho một nhóm dân cư hay một khu vực địa lý. Đó là đầu tư cho nguồn nhân lực, cho thị trường trong nước, cho bảo vệ tài nguyên và môi trường, cho ổn định xã hội, quốc phòng, an ninh và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Giai đoạn 2021-2025, các nội dung đầu tư, hỗ trợ của Chương trình MTQG 1719 đã góp phần trực tiếp và kịp thời giải quyết một số vấn đề khó khăn, thách thức cơ bản liên quan đến đời sống của người dân nói chung và cộng đồng các DTTS nói riêng; bước đầu đặt nền móng cho sự phát triển bền vững của vùng đồng bào DTTS&MN - địa bàn trọng yếu của quốc gia.
Nhiệm vụ của Chương trình MTQG 417 trong giai đoạn 2026-2030 là biến nền móng đó trở thành động lực phát triển, góp phần tạo điều kiện để mỗi cộng đồng, mỗi hộ gia đình và mỗi người dân ở vùng đồng bào DTTS&MN có đủ năng lực nắm lấy cơ hội phát triển bằng chính nguồn lực, tri thức và khát vọng vươn lên của chính bản thân mình.
