Khoảng cách phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi với các vùng miền khác ngày càng được rút ngắn Từ những kết quả của Chương trình MTQG 1719
Chương trình MTQG 1719 là một dấu mốc quan trọng trong chính sách dân tộc. Với 10 dự án thành phần, tổng nguồn vốn giai đoạn I được xác định 137.664,959 tỷ đồng, trong đó ngân sách Trung ương 104.954,011 tỷ đồng.
Sau gần 5 năm thực hiện, tính đến tháng 8/2025, Chương trình MTQG 1719 đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận. Trong đó đã có 42.567 căn nhà tạm và nhà dột nát đã được xóa bỏ ở các xã, thôn, bản đặc biệt khó khăn với tổng kinh phí hỗ trợ là 1.702,68 tỷ đồng, vượt 230% kế hoạch được giao. Điều này đã giúp Việt Nam hoàn thành mục tiêu xóa nhà tạm, nhà dột nát trước thời hạn 5 năm. Đặc biệt, Chương trình cũng đã hỗ trợ trực tiếp và giải quyết các nhu cầu thiết yếu của người dân, bao gồm hỗ trợ đất ở cho 10.549 hộ, đất sản xuất cho 13.387 hộ; Có 54.899 hộ dân được hỗ trợ chuyển đổi nghề, 479.358 hộ được hỗ trợ nước sinh hoạt phân tán, và 809 công trình nước sinh hoạt tập trung đã được xây dựng. Về giáo dục, đã có 4.752 lớp học xóa mù chữ được tổ chức với sự tham gia của 95.033 người dân; 115.575 người lao động đã được hỗ trợ đào tạo nghề và tìm kiếm việc làm.
Ở phương diện hạ tầng, từ nguồn vốn Chương trình 1719, cả nước đã có 6.018 công trình giao thông nông thôn, 8.673 km đường giao thông, 442 công trình điện được đầu tư; cùng với đó là hàng trăm công trình trường học, trạm y tế, thủy lợi và công trình dân sinh.
Điều đặc biệt hơn, Chương trình 1719 không chỉ tập trung vào hạ tầng, các địa phương còn triển khai 403 dự án hỗ trợ phát triển sản xuất theo chuỗi giá trị, với 13.596 hộ đồng bào dân tộc thiểu số hưởng lợi; đồng thời triển khai 2.562 dự án phát triển sản xuất cộng đồng, thu hút 20.453 hộ tham gia. Hơn 1,47 triệu ha rừng đặc dụng, rừng phòng hộ được hỗ trợ khoán bảo vệ, tương ứng 323.769 hộ được hưởng lợi.
Với những kết quả nêu trên cho thấy, Chương trình MTQG 1719 đã góp phần vào mục tiêu giảm nghèo nhanh và bền vững, đặc biệt là ở những vùng được xem là lõi nghèo và có nhiều người nghèo nhất cả nước. Theo đó, tỉ lệ hộ nghèo giảm trung bình 3,4% mỗi năm. Mặc dù đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận,nhưng thực tiễn Chương trình 1719 cũng chỉ ra những vấn đề cần tiếp tục giải quyết. Việc phân bổ vốn giai đoạn I chậm, đến giữa năm 2022 mới hoàn thành giao vốn, khiến thời gian thực tế triển khai bị rút ngắn; một số điểm nghẽn về đất ở, đất sản xuất, hạ tầng, chất lượng nguồn nhân lực và khả năng tiếp cận dịch vụ cơ bản vẫn tồn tại… Chính từ thực tiễn đó, giai đoạn 2026-2030 cần một cách tiếp cận khác.
Chương trình MTQG 417 tiếp tục tạo động lực để đồng bào dân tộc thiểu số phát triển sinh kế, vươn lên làm giàu bền vữngĐến cách tiếp cận mới của Chương trình 417
Quyết định số 417/QĐ-BNNMT ngày 22/4/2026 đã được Bộ Nông nghiệp và Môi trường phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035, giai đoạn I: từ năm 2026 đến năm 2030 (gọi tắt là Chương trình MTQG 417). Theo đó, điểm đặc biệt của Chương trình MTQG 417 là ba mục tiêu lớn được đặt trong một chỉnh thể thống nhất. Đây không đơn giản là sự thay đổi về tên gọi hay tổ chức chương trình, mà phản ánh một bước chuyển trong tư duy phát triển.
Trên thực tế, nông thôn mới, giảm nghèo và phát triển vùng kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi không thể tách rời nhau. Một con đường ở vùng cao, miền núi vừa là hạ tầng nông thôn, vừa là điều kiện đưa hàng hóa ra thị trường. Một mô hình sinh kế hiệu quả vừa giúp giảm nghèo, vừa tạo việc làm và nâng thu nhập. Một trường học tốt vừa cải thiện chất lượng giáo dục, vừa đầu tư cho nguồn nhân lực tương lai. Một vùng sản xuất hàng hóa được tổ chức tốt vừa nâng thu nhập, vừa tạo động lực xây dựng nông thôn mới.
Vì vậy, việc tích hợp ba chương trình chính là điều kiện để một đồng vốn có thể tạo ra nhiều tầng giá trị phát triển. Nếu giai đoạn 2021-2025, Chương trình MTQG 1719 tập trung mạnh vào giải quyết những thiếu hụt cấp thiết thì Chương trình MTQG 417 (giai đoạn I: 2026-2030) đi sâu hơn để giải quyết vấn đề: Làm thế nào để người dân có đủ năng lực tự tạo ra thu nhập và đứng vững trước những biến động?
Có thể khẳng định, đây là bước chuyển mới có ý nghĩa căn bản, quyết định sự phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Một hộ được hỗ trợ cây giống chưa đồng nghĩa với việc người dân đã có sinh kế. Một hợp tác xã được hỗ trợ máy móc chưa đồng nghĩa với việc HTX đó đã tạo ra chuỗi giá trị. Một sản phẩm OCOP được công nhận chưa đồng nghĩa với việc sản phẩm đó đã có chỗ đứng bền vững trên thị trường… Theo đó, sinh kế chỉ bền vững khi có sự kết nối giữa “vốn, đất đai, kỹ thuật, tổ chức sản xuất, thị trường, chế biến, thương hiệu, tiêu thụ”.
Vì vậy, Chương trình MTQG 417 (giai đoạn I: 2026-2030) cần được nhìn như một cơ chế mở để hình thành hệ sinh thái phát triển, trong đó Nhà nước tạo nền tảng và vốn ban đầu; doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia tổ chức sản xuất và thị trường; người dân là chủ thể trực tiếp tạo ra giá trị.
Định hướng này hoàn toàn phù hợp với mục tiêu đến năm 2030 mà Chương trình MTQG 417 đặt ra, đó là thu nhập bình quân của người dân tộc thiểu số phấn đấu bằng một nửa mức bình quân chung của cả nước; tỷ lệ hộ nghèo đa chiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi xuống dưới 10%; cơ bản không còn xã, thôn đặc biệt khó khăn.
Đầu tư hạ tầng gắn liền với mở đường cho sinh kế
Bài học từ Chương trình MTQG 1719 cho thấy, hạ tầng vẫn là một trong những nền tảng quyết định. Theo đó, 8.673 km đường giao thông được đầu tư trong giai đoạn 2021-2025 không chỉ là những con số về công trình. Đặc biệt, đằng sau mỗi tuyến đường là khả năng tiếp cận thị trường, trường học, bệnh viện, dịch vụ và cơ hội việc làm tốt hơn.
Trong giai đoạn 2026-2030, yêu cầu đặt ra cao hơn, như: hạ tầng phải gắn với không gian phát triển… Đường phải dẫn tới vùng sản xuất; hạ tầng số phải hỗ trợ thương mại; thủy lợi phải gắn với chuyển đổi cơ cấu cây trồng; hạ tầng du lịch phải gắn với năng lực cung ứng dịch vụ của cộng đồng. Do vậy, việc đầu tư không chỉ nhằm mục đích có công trình, mà phải hướng tới việc có thêm năng lực tạo giá trị.
Thực tế cho thấy, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi không chỉ có những khó khăn mà đây còn là không gian giàu tài nguyên tự nhiên, văn hóa và tri thức địa phương. Chương trình MTQG 1719 đã cho thấy, khả năng chuyển hóa một phần nguồn lực ấy thành giá trị kinh tế và xã hội. Chẳng hạn, các dự án phát triển sản xuất theo chuỗi giá trị, dự án phát triển sản xuất cộng đồng và chính sách hỗ trợ bảo vệ rừng đã tạo sự gắn kết giữa sinh kế với tài nguyên địa phương. Đặc biệt, trong lĩnh vực văn hóa, Chương trình MTQG 1719 đã hỗ trợ đầu tư xây dựng, bảo tồn 48 làng, bản và 69 điểm du lịch truyền thống, đầu tư 3.220 nhà văn hóa - khu thể thao, bảo tồn 124 lễ hội truyền thống, hỗ trợ 695 câu lạc bộ văn hóa dân gian và 5.760 đội văn nghệ truyền thống… Đó chính là những mạch nguồn để giai đoạn mới tiếp tục khai thác theo hướng có trách nhiệm: văn hóa không chỉ cần được bảo tồn, mà còn trở thành một phần của sinh kế; sinh kế tốt lại tạo nguồn lực để cộng đồng tiếp tục bảo tồn văn hóa.
Nhìn từ Chương trình MTQG 1719 sang Chương trình MTQG 417, có thể thấy, một con đường phát triển tương đối rõ, đó là giai đoạn 2021-2025 tạo nền móng; giai đoạn 2026-2030 phải tạo sức bật. Nếu Chương trình MTQG 1719 góp phần đưa đường giao thông đến thôn, bản, xây nhà cho người dân, hỗ trợ đất ở, đất sản xuất, tạo mô hình sinh kế và cải thiện dịch vụ cơ bản, thì Chương trình MTQG 417 tiếp tục phát huy, biến những nền tảng đó thành năng lực sản xuất, việc làm, thu nhập và khả năng tự chủ. Đây cũng là tinh thần phù hợp với định hướng, chủ trương, chính sách lớn của Đảng về phát triển nhanh và bền vững, thu hẹp khoảng cách giữa các vùng, phát huy nguồn lực con người, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia).
Đi theo định hướng này, Chương trình MTQG 417 thực sự có ý nghĩa sâu sắc, nhân văn, thể hiện tính ưu việt của một chính sách dân tộc hướng tới phát triển bền vững: không chỉ đưa nguồn lực đến với người dân, mà biến nguồn lực ấy thành cơ hội để người dân tự vươn lên và làm chủ tương lai của chính mình./.
