“Đại sứ văn hóa” của người Xạ Phang

Nghề làm giày thêu của người Xạ Phang - một nhóm địa phương của dân tộc Hoa hiện vẫn đang được duy trì ở bản Thèn Pả, xã Sa Lông, nay là xã Na Sang, tỉnh Điện Biên. Bà Lò Tỷ Dinh, Tổ trưởng Tổ làm giày thêu của bản tâm sự, theo quan niệm truyền thống của người Hoa, màu đỏ tượng trưng cho may mắn, sức sống, bình an, thịnh vượng. Màu đỏ còn mang hàm ý thúc đẩy chuyển động, niềm đam mê và tình yêu. Bởi vậy, màu đỏ luôn là màu chủ đạo được người thợ lựa chọn.

Để làm ra một đôi giày thêu cầu kỳ, rực rỡ, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn: phác họa, chọn vải, cắt may, khâu đế, thêu hoa văn, họa tiết. Toàn bộ quy trình làm từ xưa đến nay luôn hoàn toàn thủ công, vậy nên có khi phải mất cả tháng mới xong được một sản phẩm.

Bà Lò Quang Mẩy cho biết, phần đế quyết định sự bền chắc của đôi giày nên cần nhiều công sức của người thợ nhất. Đế giày được làm bằng mo cau, khâu dày 5-6 lớp, sau đó cắt sửa theo cỡ chân, lấy vải bọc vào, rồi tiếp tục khâu dây đay kín đế. Phần thân và mũi giày thêu những họa tiết hình học, hoa lá, chim muông theo trí tưởng tượng và sự khéo léo của người thợ. Hoa văn tuy lặp lại về cấu trúc nhưng mỗi đôi đều được phối màu riêng, không chỉ thể hiện thẩm mỹ mà còn là chỉ dấu “ngầm” để nhận diện cá nhân, gia đình, dòng họ. Do làm thủ công nên sự tỷ mỷ, kiên nhẫn, mức độ lành nghề của người thợ được gửi gắm trọn vẹn vào từng đường kim, mũi chỉ. Một điểm nữa là giày thêu làm bằng vải nên chỉ được sử dụng trong những ngày trời khô ráo, không dùng khi trời mưa.

Năm 2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ghi danh nghề làm giày thêu Xạ Phang là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự công nhận này khẳng định tính độc đáo, tiêu biểu của một nghề thủ công truyền thống. Từ góc nhà nhỏ bé, giày thêu đã bước ra môi trường rộng lớn, trở thành di sản quý, là minh chứng sống động cho sức bền văn hóa của một cộng đồng.

Duy trì nghề làm giày thêu qua các thế hệ là cách người Xạ Phang bảo tồnvăn hóa truyền thống, rèn tính kiên nhẫn, bồi đắp tình yêu lao động và ý thức cộngđồng. Khi đứa trẻ 10 tuổi là bắt đầu được truyền nghề. Những đứa trẻ lớn lênbên tiếng trò chuyện, tiếng kim chạm vải của mẹ, của bà vừa học được kỹ năng sống,vừa thẩm thấu niềm tự hào về nguồn cội và trách nhiệm giữ gìn di sản văn hoá củadân tộc. Mỗi đường khâu, mũi thêu được bày dạy là nhịp nối truyền nghề từ bàsang cháu, từ mẹ sang con, từ góc nhà này sang góc nhà khác trong bản. Nhờ thếmà tất cả phụ nữ người Xạ Phang từ đời này qua đời khác, mấy trăm năm nay đềubiết làm nghề. 

Nằm ở độ cao 1.200m so với mực nước biển, khí hậu mát lành, Thèn Pả mang đặc trưng riêng có của một bản người Hoa. Từ khi được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nghề làm giày thêu truyền thống đã góp thêm điểm nhấn ấn tượng để bản có cơ hội trở thành một điểm đến thú vị với những người yêu thích du lịch và có mong muốn khám phá văn hóa truyền thống của người Xạ Phang.

Du lịch phát triển, giày thêu theo chân du khách ra khỏi bản với giá bán khá cao, từ 1,2-1,5 triệu đồng/đôi, cá biệt có đôi lên tới 2 triệu đồng. Du khách yêu thích giày thêu bởi tìm thấy ở đó sự kết hợp hài hòa giữa màu sắc sống động, nét tinh tế trong đường kim mũi chỉ cùng tình yêu nghề, yêu văn hóa dân tộc của người thợ ẩn giấu đằng sau mỗi sản phẩm.

Trong niềm kiêu hãnh của người Xạ Phang, mỗi sợi chỉ thêu trên đôi giày như sợi dây liên kết con người với nguồn cội, giữa nghề thủ công với bản sắc văn hoá truyền thống của dân tộc, giữa ký ức với hiện tại và tương lai. Mỗi đôi giày thêu đã trở thành “đại sứ văn hóa”, đưa hình ảnh người Xạ Phang đi xa hơn, đến với du khách trong và ngoài nước - bà Lò Tỷ Dinh phấn khởi nói./.