Nghệ thuật tạc tượng nhà mồ ở Tây Nguyên

Từ bao đời nay, tượng nhà mồ đã gắn bó với đời sống văn hóa, tâm linh của nhiều dân tộc ở Tây Nguyên. Những bức tượng hình người mang nhiều sắc thái như buồn đau, thương nhớ hay tượng các con vật được dựng quanh nhà mồ như những người bạn đồng hành cùng người đã mất ở thế giới bên kia. Mỗi bức tượng đều mang một ý nghĩa riêng. Tượng người ngồi hai tay chống cằm thể hiện nỗi nhớ thương dành cho người đã mất; tượng người phụ nữ ẵm con gợi hình ảnh người vợ đi tìm, chờ đợi chồng... 

Nghệ nhân tạc tượng Y Thái Êban ở phường Tân An, tỉnh Đắk Lắk chia sẻ: “Tượng nhà mồ thường mang dáng vẻ hoang sơ, không theo khuôn mẫu, không cần chuẩn xác về tỷ lệ, kích thước mà quan trọng nhất là người tạc tượng phải gửi gắm được thông điệp, ý nghĩa vào đó”.

Tượng nhà mồ gắn liền với lễ bỏ mả (pơ thi) - một nghi lễ quan trọng trong vòng đời của một số dân tộc ở Tây Nguyên, là nghi thức tiễn biệt cuối cùng của người sống dành cho người đã mất. Theo các già làng người Ê-đê ở Đắk Lắk, trước đây, để chuẩn bị cho lễ bỏ mả, người thân trong gia đình, dòng họ thường vào rừng tìm loại cây phù hợp để tạc tượng và làm lễ cúng trước khi chặt. Với những ngôi nhà mồ lớn, bề thế, gỗ dùng để tạc tượng thường là loại gỗ tốt nên các bức tượng có thể tồn tại hàng chục năm dù trải qua mưa nắng.

Sau khi chọn được cây, gia đình nhờ nghệ nhân tạc tượng. Tùy theo gia cảnh, cuộc sống hay những câu chuyện gắn với người đã khuất, nghệ nhân lựa chọn hình tượng phù hợp để thể hiện. Không cần bản vẽ phác họa hay máy móc hỗ trợ, hình tượng được nghệ nhân hình dung trong đầu, sau đó từng bước đẽo, gọt khúc gỗ bằng những dụng cụ quen thuộc như rìu, đục, dao… Mỗi đường tạc vì thế vừa thể hiện kỹ năng, kinh nghiệm, vừa chứa đựng cảm xúc và trí tưởng tượng của người nghệ nhân.

Đến khi tổ chức lễ bỏ mả, những bức tượng được đưa ra dựng quanh ngôi mộ và gia đình tiến hành nghi lễ cúng. Theo quan niệm truyền thống, khi lễ bỏ mả chưa được thực hiện, người đã mất vẫn được xem là còn được ở bên gia đình và có thể trở về giúp đỡ cho người thân. Chỉ sau lễ bỏ mả, linh hồn người chết mới thực sự rời khỏi thế giới của người sống để sang thế giới bên kia.

Trước nguy cơ nghề tạc tượng truyền thống dần mai một, nhiều nghệ nhân ở Tây Nguyên đã chủ động truyền dạy cho thế hệ trẻ. Một trong số đó là Nghệ nhân Ưu tú Ksor Hnao, dân tộc Gia-rai ở phường Pleiku, tỉnh Gia Lai. Ông chia sẻ, trước đây, trong vùng có hàng trăm người biết đẽo tượng. Thế nhưng, những người thạo nghề ngày càng lớn tuổi, trong khi lớp trẻ không còn nhiều người mặn mà theo học. Trăn trở trước thực tế ấy, ông Hnao quyết định mở lớp và đến từng gia đình vận động con cháu học tạc tượng.

Đặc biệt, trong số những học trò của Nghệ nhân Ưu tú Ksor Hnao còn có cả người nước ngoài. Francois Bourgineau, một người Pháp có niềm yêu thích đặc biệt với tượng nhà mồ Tây Nguyên, đã tìm gặp ông trong một chuyến đi đến Gia Lai, với mong muốn được trực tiếp học tạc tượng. Sau khoảng mười tháng miệt mài học tập, Francois Bourgineau có thể tự tay tạc những bức tượng hoàn chỉnh. Với ông Hnao, việc một người nước ngoài tìm đến học tạc tượng cũng là một cách để văn hóa truyền thống của đồng bào Tây Nguyên được biết đến rộng rãi hơn.

Để phát huy sức sáng tạo của các nghệ nhân, ngành văn hóa các tỉnh Tây Nguyên đã phối hợp các ngành chức năng thường xuyên tổ chức cho nghệ nhân thi tạc tượng, tạo điều kiện để các nghệ nhân có cơ hội gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm, đồng thời truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ.

Hiện nay, tượng gỗ không chỉ xuất hiện tại nhà mồ mà còn hiện diện ở nhà rông, buôn làng, trong các lễ hội hay tại những khu du lịch cộng đồng. Việc mở rộng đề tài và không gian sử dụng góp phần tạo thêm điều kiện để nghệ thuật tạc tượng gỗ dân gian tiếp tục được gìn giữ, thực hành và trao truyền trong đời sống văn hóa của các dân tộc ở Tây Nguyên./.