Đi chợ phiên Bắc Hà

Bốn giờ sáng, Bắc Hà (tỉnh Lào Cai) vẫn còn chìm trong màn sương mỏng. Từ ban công một ngôi nhà nhỏ nhìn xuống thị trấn, tôi nghe tiếng vó ngựa lóc cóc vọng lại từ triền núi phía xa. Tiếng chân ngựa đều đặn hòa cùng tiếng người gọi nhau í ới trong màn sương báo hiệu một ngày đặc biệt, đó là ngày họp chợ.

Người dân địa phương bảo tôi rằng, muốn hiểu Bắc Hà thì phải đến chợ phiên từ lúc trời chưa sáng. Bởi chỉ khi ấy mới cảm nhận được trọn vẹn nhịp sống của vùng cao, miền núi, nơi phiên chợ không chỉ là để mua bán, mà còn là ngày hội của cả cộng đồng.

Con đường dẫn vào trung tâm chợ dần đông hơn. Từ nhiều hướng, đồng bào các dân tộc như: Mông, Tày, Dao, Nùng, Phù Lá,... lặng lẽ xuống núi. Người dắt ngựa, người gùi rau rừng, người mang theo đôi gà, bó măng, vài cân thảo quả hay những tấm vải lanh vừa dệt xong. Không ai vội vã. Nhịp bước khoan thai như thể họ đang đi dự một cuộc hẹn đã có từ bao đời.

Giữa biển người ấy, điều khiến tôi ấn tượng đầu tiên không phải là hàng hóa mà là sắc màu văn hóa… Những chiếc váy lanh của phụ nữ Mông rực lên dưới nắng sớm. Áo chàm của người Tày giản dị nhưng tinh tế. Khăn đỏ của phụ nữ Dao nổi bật giữa dòng người. Mỗi bộ trang phục giống như một “tấm căn cước văn hóa”, giúp người ta nhận ra dân tộc của nhau chỉ bằng một cái nhìn… Và không cần những tấm biển giới thiệu hay những lời thuyết minh dài dòng, chính con người đã làm nên linh hồn của chợ phiên Bắc Hà.

Khi mặt trời vừa nhô lên khỏi dãy núi, phiên chợ cũng thực sự thức giấc… Tiếng nói cười, tiếng gọi nhau bằng tiếng Mông, tiếng Tày, tiếng Dao xen lẫn tiếng phổ thông tạo thành một bản hòa âm đặc biệt. Không gian ấy khiến tôi có cảm giác như đang bước vào một bảo tàng sống, nơi văn hóa không nằm sau lớp kính trưng bày mà hiện hữu trong từng cử chỉ, lời nói và nếp sinh hoạt của cộng đồng các dân tộc thiểu số.

Đi một vòng quanh chợ, tôi nhận ra hàng hóa ở đây phần lớn vẫn mang đậm dấu ấn địa phương… Đó là những bó rau rừng còn đẫm sương, những gùi măng mới hái, mật ong rừng, nấm hương, thảo quả, hạt dổi, quế, những con gà đen, lợn cắp nách, những chiếc gùi tre đan thủ công hay những tấm vải lanh được nhuộm chàm và thêu hoàn toàn bằng tay… Và mỗi món hàng đều chứa đựng phía sau là câu chuyện về văn hóa và tri thức địa phương.

Một bà cụ người Mông (khoảng gần 80 tuổi) vừa bán thảo quả vừa kể rằng, muốn hái được thảo quả phải đi từ tinh mơ, vượt nhiều con suối, nhiều cánh rừng. Một người đàn ông Tày (hơn 50 tuổi) cẩn thận giải thích cách chọn dao rèn thủ công sao cho “thép già nhưng không giòn”... Những câu chuyện tưởng như rất đời thường ấy lại chính là cách đồng bào lưu giữ và truyền trao kinh nghiệm sống qua nhiều thế hệ.

Tôi dừng chân khá lâu ở khu bán thổ cẩm… Một cô gái trẻ người Mông đang cặm cụi hoàn thiện những đường thêu cuối cùng trên chiếc túi nhỏ. Cô bảo mỗi hoa văn đều có ý nghĩa riêng, gắn với núi rừng, dòng nước, hạt ngô hay ước vọng về cuộc sống đủ đầy.

Tôi chợt nghĩ, nếu chỉ nhìn vào giá bán của sản phẩm, có lẽ nhiều người sẽ không hiểu hết giá trị của nó. Điều làm nên sức sống của tấm vải không nằm ở sợi chỉ mà nằm ở ký ức văn hóa truyền thống dân tộc được gửi gắm trong từng đường kim, mũi chỉ.

Rời khu thổ cẩm, tôi bị níu chân bởi mùi thơm của thắng cố. Và quanh những chiếc chảo lớn nghi ngút khói, đàn ông người Mông ngồi quây quần bên bát thắng cố nóng hổi và chén rượu ngô men lá. Họ không uống để say mà để trò chuyện về mùa màng, về đàn ngựa, đàn trâu, đàn lợn, đàn gà,… về phiên chợ tuần trước hay dự định cho vụ ngô sắp tới.

Ở đó, tôi nhận ra một điều rất khác với những khu chợ dưới xuôi.

Người ta đến chợ không phải chỉ để mua một món hàng rồi vội vã trở về.

Và họ đến để gặp nhau,

Để hỏi thăm nhau,

Để nghe tiếng khèn,

Để biết bản bên năm nay được mùa hay mất mùa,

Để những người trẻ có cơ hội làm quen, tìm bạn đời,

Để những người già gặp lại bạn cũ sau một tuần lao động trên nương.

Chính vì vậy, chợ phiên là không gian kinh tế, thương mại, trao đổi hàng hóa, đặc biệt còn là không gian văn hóa và xã hội, nơi gắn kết cộng đồng bằng những giá trị văn hóa truyền thống, phong tục, tập quán đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Ông Tráng A Dương, Ủy viên chuyên trách Hội đồng Dân tộc của Quốc hội, Đại biểu Quốc hội chuyên trách Trung ương thuộc Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lào Cai cho rằng: Chợ phiên vùng cao, miền núi là một “thiết chế xã hội truyền thống”…

Sau chuyến đi này, tôi hiểu rõ hơn nhận định ấy. Bởi ở xã Bắc Hà (tỉnh Lào Cai), mọi hoạt động văn hóa đều diễn ra rất tự nhiên…Không có sân khấu được dựng lên để biểu diễn cho khách du lịch. Không có những lời giới thiệu cầu kỳ. Mọi thứ diễn ra đúng như nhịp sống vốn có của người dân, đồng bào dân tộc thiểu số.

Chính điều đó tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt của phiên chợ.

Những năm gần đây, Bắc Hà trở thành điểm đến nổi tiếng của du khách trong và ngoài nước. Du lịch mang lại sinh kế mới cho người dân, đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời tạo cơ hội để các sản phẩm địa phương được biết đến rộng rãi hơn.Tuy nhiên, giữa dòng khách ngày càng đông, điều khiến tôi mừng nhất là phiên chợ vẫn chưa đánh mất linh hồn của mình.

Người đi chợ phần nhiều vẫn mặc trang phục truyền thống.

Những món ăn vẫn giữ hương vị nguyên bản.

Những phiên trao đổi ngựa vẫn diễn ra.

Những lời hỏi thăm bằng tiếng dân tộc vẫn vang lên giữa khu chợ. Và nếp xưa vẫn hiện diện, không phải như một màn trình diễn mà như một phần của đời sống.

Dĩ nhiên, chợ phiên hôm nay cũng đã có nhiều đổi thay.

Điện thoại thông minh xuất hiện trong tay nhiều người trẻ. Không ít hộ dân, nhất là người trẻ dân tộc thiểu số đã biết quảng bá sản phẩm trên mạng xã hội hay bán hàng qua các nền tảng số. Khách du lịch đông hơn. Đường vào chợ thuận lợi hơn. Nhưng điều đặc biệt là những đổi thay ấy chưa làm mất đi giá trị cốt lõi của phiên chợ.

Có lẽ, bài học lớn nhất mà Bắc Hà đang gìn giữ chính là phát triển nhưng không đánh đổi bản sắc văn hóa. Bởi suy cho cùng, điều níu chân du khách trong nước và quốc tế không chỉ là cảnh đẹp hay món ăn ngon, đặc biệt còn là cơ hội được chạm vào một không gian văn hóa truyền thống còn nguyên hơi thở của cộng đồng các dân tộc thiểu số.

Khi rời Bắc Hà, tiếng vó ngựa đã thưa dần. Những chiếc gùi trên lưng đồng bào dân tộc thiểu số giờ nhẹ hơn vì hàng hóa đã bán hết, nhưng trong lòng tôi lại đầy thêm những suy ngẫm.

Trong quá trình phát triển và hội nhập, nơi nhiều giá trị truyền thống đang đứng trước nguy cơ bị lãng quên, chợ phiên Bắc Hà vẫn bền chặt gìn giữ những điều bình dị nhất, đó là một nếp chợ, một nếp sống, một cách ứng xử và một bản sắc văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Có lẽ vì vậy, điều tôi mang về sau chuyến đi không phải là vài món quà vùng cao, miền núi, mà là cảm giác ấm áp khi nhận ra rằng, ở nơi đầu nguồn sông Chảy “nơi con sông hồng chảy vào đất Việt”, vẫn còn một phiên chợ mà mỗi cuộc gặp gỡ đều chứa đựng tình người, tình yêu quê hương, bản sắc văn hóa, mỗi món hàng đều mang theo ký ức của núi rừng và mỗi sáng Chủ nhật, “nếp xưa” vẫn lặng lẽ thức dậy cùng tiếng vó ngựa, tiếng gà gáy trên cao nguyên trắng Bắc Hà .../.