Di sản văn hóa của người Khmer vùng Bảy Núi An Giang

Mái chùa Khmer, trái tim văn hóa và không gian tâm linh 

Nói đến di sản văn hóa Khmer vùng Bảy Núi, trước hết phải nói đến những ngôi chùa Phật giáo Nam tông. Ở An Giang, chùa không đơn thuần là nơi thờ tự hay diễn ra các nghi lễ tôn giáo, mà từ bao đời nay đã trở thành trung tâm văn hóa, giáo dục và sinh hoạt cộng đồng của toàn thể phum, sóc.

Kiến trúc chùa Khmer vùng Bảy Núi mang vẻ đẹp độc đáo, kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật điêu khắc truyền thống và cảnh quan thiên nhiên bán sơn địa. Nhìn từ xa, những mái chùa nhiều tầng xếp chồng lên nhau với ngọn tháp nhọn cao vút vươn lên bầu trời xanh trong, các chi tiết trang trí như thần chim Krud, rồng Nagar, hay tiên nữ Kennar được chạm khắc tinh xảo. Những ngôi chùa nổi tiếng như chùa Xà Tón (Sway Ton) - ngôi chùa cổ nhất An Giang, chùa Tà Pạ ẩn mình trên sườn núi... đều mang trong mình hơi thở lịch sử cùng chiều sâu tâm linh sâu sắc.

Đặc biệt, nhà chùa còn đảm nhận vai trò của một ngôi trường cộng đồng. Theo tục lệ lâu đời, các thiếu niên Khmer đến tuổi trưởng thành thường vào chùa tu gieo duyên để học đạo làm người, học chữ Khmer, học đạo đức và tri thức dân gian. Các vị sư sãi không chỉ là người dẫn dắt tâm linh mà còn là những thầy giáo, người cố vấn tinh thần của phật tử. Chính không gian văn hóa chùa chiền này đã tạo nên cái gốc vững chắc cho việc bảo tồn ngôn ngữ, chữ viết và lối sống nhân ái, hòa hiếu của người Khmer qua bao thế hệ.

Kinh lá buông, báu vật tri thức vượt thời gian

Trong bức tranh di sản độc đáo ở vùng Bảy Núi, không thể không nhắc đến Kinh lá buông, một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mang giá trị lịch sử và nghệ thuật vô cùng đặc sắc.

Kinh lá buông là loại thư tịch cổ được viết (khắc) trên lá của cây buông, loại cây thuộc họ cau, lá dày và có độ bền rất cao. Để tạo ra một bộ kinh lá buông, các vị sư sãi phải trải qua quy trình chế tác công phu và đòi hỏi sự kiên nhẫn phi thường: từ chọn lá, luộc, phơi, ép phẳng, đến dùng kim sắt nhọn (mũi viết) để khắc từng nét chữ Khmer cổ lên lá, rồi quét mực tàu hoặc dầu thông để nét chữ hiện lên rõ ràng.

Nội dung của Kinh lá buông không chỉ ghi chép về Phật pháp mà còn ghi chép lại luật tục, truyện cổ, y học dân gian, thiên văn và tri thức bản địa. Mỗi bộ kinh là một tác phẩm nghệ thuật thủ công hoàn hảo, là ngân hàng dữ liệu lưu giữ tri thức cổ xưa của người Khmer. Hiện nay, chùa Xà Tón cùng một số ngôi chùa ở An Giang vẫn còn lưu giữ hàng trăm bộ kinh lá buông cổ. Dù kỹ thuật khắc kinh đang đứng trước nguy cơ mai một do thiếu người nối nghiệp, nhưng các vị sư cao tăng vùng Bảy Núi vẫn lặng lẽ mở lớp truyền dạy, quyết tâm giữ lại người thắp sáng tri thức cho mai sau.

Sene Dolta và lễ hội Đua bò, sự thăng hoa của tình thân và tinh thần thượng võ

Sức sống di sản Khmer vùng Bảy Núi còn biểu hiện sinh động qua các nghi lễ và lễ hội truyền thống, trong đó nổi bật nhất là lễ Sene Dolta và Hội Đua bò Bảy Núi.

Diễn ra vào khoảng cuối tháng 8, đầu tháng 9 Âm lịch hằng năm, Sene Dolta là lễ cúng ông bà, Tổ tiên của người Khmer, một dịp thể hiện trọn vẹn đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" và tinh thần hiếu nghĩa. Trong suốt những ngày lễ, gia đình Khmer tụ họp bên nhau, chuẩn bị những món ăn truyền thống, lên chùa dâng cơm cho các vị sư và làm lễ cầu siêu cho người đã khuất. Bầu không khí ấm áp, trang nghiêm bao phủ khắp các phum sóc.

Song hành với nét trầm mặc linh thiêng của lễ Sene Dolta là sự náo nhiệt, cuồng nhiệt của Hội Đua bò Bảy Núi, di sản văn hóa phi vật thể quốc gia làm nên thương hiệu của vùng đất này. Xuất phát từ tập quán cày cấy ruộng chùa: người dân trong sóc đưa bò đến cày giúp nhà chùa, sau khi xong việc, các đôi bò được cho thi tài chạy tốc độ trên những thửa ruộng ngập nước.

Dưới tiếng trống rộn rã và tiếng reo hò náo nhiệt của hàng vạn khán giả, những người đánh bò đứng vững trên chiếc bừa gỗ, tay cầm roi điều khiển đôi bò phi nước đại, bắn tung bọt nước trắng xóa. Lễ hội không chỉ thể hiện sức mạnh, sự khéo léo của người lao động mà còn thể hiện tinh thần đoàn kết, gắn bó giữa con người với con vật trung thành trong nền văn minh nông nghiệp lúa nước.

Gìn giữ di sản giữa nhịp sống hiện đại

Sẽ là thiếu sót nếu không nhắc đến giai điệu tha thiết của dàn nhạc Ngũ âm, những điệu múa Lâm thôn uyển chuyển dưới ánh trăng, hay nghề làm đường thốt nốt thủ công đỏ lửa mỗi mùa ngào đường. Tất cả hòa quyện tạo nên một không gian văn hóa đa sắc màu, vừa linh thiêng, vừa gần gũi.

Trước dòng chảy biến đổi của thời đại, việc bảo tồn di sản Khmer vùng Bảy Núi đang đứng trước nhiều thách thức. Tuy nhiên, sự đồng lòng giữa Đảng, Nhà nước, chính quyền địa phương cùng các chư tăng và bà con Khmer đã đem lại những tín hiệu khả quan. Nhiều chương trình trùng tu chùa cổ, phục dựng các ngành nghề truyền thống, giảng dạy chữ Khmer trong trường học và các không gian sinh hoạt cộng đồng đã và đang được triển khai hiệu quả.

Giữ hồn di sản Khmer vùng Bảy Núi không chỉ là bảo tồn những ngôi chùa kiến trúc cổ hay những bộ kinh lá buông ngả màu thời gian, mà chính là nuôi dưỡng nhịp đập tâm hồn của người Khmer, nơi sự hiền hòa, lòng kính ngưỡng Phật pháp và tình yêu quê hương luôn hòa cùng một nhịp. Đến với Bảy Núi An Giang, tìm trong từng mái chùa, từng tán thốt nốt, không chỉ thấy quá khứ kiêu hãnh mà còn thấy một nguồn sống văn hóa dạt dào đang cuộn chảy đến tương lai./.