Giải mã hộp thờ xá lợi trong tháp chùa thời Lý

Dưới thời Lý đạo Phật trở thành quốc giáo, trên đất nước “chỗ nào cũng có chùa”, “chuông trống chiếm đến nửa phần so với dân cư”. Nhiều ngôi chùa tháp được triều đình đầu tư xây dựng quy mô như tháp Báo Thiên, chùa Sùng Khánh ở Thăng Long, tháp Phật Tích trên núi Tiên Du ở Bắc Ninh, tháp Chương Sơn trên núi Phương Nhi ở Ninh Bình, tháp Tường Long ở chùa Vân Bản, Đồ Sơn, Hải Phòng… Trải qua gần một thiên niên kỷ với bao thăng trầm bãi bể nương dâu, nhiều ngọn tháp vĩ đại thời Lý đã thành phế tích. Thế nhưng, những hộp thờ xá lợi may mắn còn nguyên vẹn trong lòng đất chính là những nhân chứng sống động nhất. Chứng minh rằng Phật giáo thời Lý không dừng lại ở những triết lý lý thuyết trên kinh sách, mà đã hóa thân trọn vẹn vào dòng chảy mỹ thuật, vào từng thớ đất sét của quê hương.

Xá lợi là những hạt tinh thể còn lại sau lễ trà tỳ/hỏa táng của Đức Phật hoặc các vị cao tăng, được xem là thánh vật tối thượng, đại diện cho sự hiện diện của chính Đức Thế Tôn. Để tương xứng với giá trị thiêng liêng đó, các kiến trúc sư thời Lý đã sáng tạo ra một cấu trúc bảo tồn vô cùng nghiêm ngặt. Hộp thờ xá lợi chính là trái tim của các ngọn bảo tháp, thường được đặt ở tầng sâu nhất dưới lòng đất hoặc ở vị trí trang trọng nhất trong lòng tháp. Một ngọn tháp cao hàng chục tầng như tháp Báo Thiên, tháp Chương Sơn là một vỏ bọc khổng lồ để bảo vệ và tôn vinh hạt xá lợi bé nhỏ nằm bên trong chiếc hộp thờ.

Điểm đặc sắc nhất khiến các nhà khảo cổ và nghiên cứu tôn giáo kinh ngạc chính là chất liệu và kỹ nghệ chế tác hộp thờ xá lợi thời Lý. Thay vì sử dụng kim loại quý một cách phổ biến như nhiều quốc gia cùng thời, người thợ gốm thời Lý đã đưa gốm tâm linh lên một tầm cao tuyệt mỹ.

Các hộp thờ xá lợi thời kỳ này thường có dáng hình trụ tròn hoặc hình hộp, phần nắp được giật cấp thu nhỏ dần lên phía trên, mô phỏng chính cấu trúc của một ngọn tháp thu nhỏ hay cấu trúc tầng bậc của vũ trụ luận Phật giáo.

Trên bề mặt hộp, kỹ thuật ám họa (khắc chìm) và đắp nổi được sử dụng một cách xuất thần. Nét trang trí trên nắp, thân và đế của các đồ gốm này đều thể hiện đề tài cánh sen xếp tầng đan xen làm trung tâm. Hoa sen biểu trưng cho Phật giáo là quốc giáo thời kỳ này. Hình tượng hoa sen tượng trưng cho sự thanh cao, sự thanh tịnh, siêu thoát gắn liền với sự đản sinh của Đức Phật. Hình dáng của những đồ gốm này cùng với các băng hoa văn vòng tròn nhỏ và vạch thẳng song song như còn mang lưu ảnh của những chiếc thạp đồng Đông Sơn cách đó cả nghìn năm trước. Có thể xem những đồ gốm này như một truyền thống nối tiếp trong thời đại “phục hưng” của văn minh Đại Việt.

Đặc biệt, sự xuất hiện của hình tượng rồng thời Lý uốn lượn mềm mại, uyển chuyển quanh thân hộp không chỉ là ký hiệu của vương quyền mà còn mang ý nghĩa hộ trì Phật pháp.

Sắc men ngọc hay men trắng ngà thời kỳ này khi phủ lên hộp xá lợi tạo ra một độ bóng mờ, dịu nhẹ như chiều sâu của cõi thiền, khiến vật thể bằng đất nung trở nên linh thiêng và thoát tục.

Nếu tiếp cận dưới góc độ biểu tượng luận Phật giáo, cấu trúc của hộp thờ xá lợi thời Lý là một mật mã tâm linh. Xá lợi là phần tinh túy nhất của sự tu tập. Hộp thờ chính là lớp vỏ bảo vệ.

Việc người xưa chạm khắc hoa văn lá đề, sóng nước và rồng phượng phủ kín chiếc hộp là một nỗ lực nhằm vũ trụ hóa không gian chứa đựng thánh vật. Khi đặt chiếc hộp vào địa cung dưới lòng đất, người thời Lý tin rằng họ đã định vị được tâm điểm tâm linh của cả một vùng đất, cầu mong cho quốc thái dân an, vương triều trường tồn. Bản thân chiếc hộp chính là một đàn tràng thu nhỏ, nơi các yếu tố đất (chất liệu gốm), nước (men phủ), lửa (nhiệt độ nung) và gió (tâm thức người thợ) hội tụ để ôm lấy giọt sương tinh túy của đạo pháp.

Ở hộp thờ, chỏm nắp hình đài sen có lỗ thủng ở giữa, chính là đường thông thiên, gợi mở một không gian vô tận thông linh: Thông cả thiên đường, thấu cùng địa phủ do sự vận hành vô thường và cũng là sự vĩnh hằng của vạn vật, nhân sinh. Lỗ thông linh này chính là căn cứ xác định công năng đích thực của loại hình hộp dùng để đặt xá lợi đưa vào thờ phụng trong những ngôi chùa hay bảo tháp dưới thời Lý.

Ngoài mục đích trang trí, người thợ gốm thời Lý còn biểu đạt, gửi gắm nhân sinh quan về sự sống theo quan niệm tâm linh, cõi giới của Phật giáo. Căn cứ vào hình dáng, cách thức tạo tác với chủ ý để thông giữa chỏm nắp với phần thân và chủ đề hoa văn trang trí gồm các băng cánh sen, vòng tròn nhỏ, băng vạch thẳng song song trên các đồ gốm này, cho thấy đây chính là loại hình gốm tâm linh đặc biệt thời Lý.

Hộp gốm là pháp bảo đặt xá lợi của các thiền sư đã trải qua tu tập viên thành chính quả, được đặt vào nơi thờ phụng trong các bảo tháp hay quốc tự, theo phong tục hỏa thiêu của đạo Phật. Chính vì vậy, tên gọi của những đồ gốm loại hình đặc biệt này nên được định danh là hộp thờ xá lợi.