Giữ gìn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể ở Sơn La

Sơn La hiện có nhiều loại hình di sản văn hóa phi vật thể mang đậm dấu ấn của cộng đồng các dân tộc. Đó là những làn điệu dân ca, dân vũ, nghệ thuật trình diễn truyền thống, lễ hội, phong tục tập quán, nghề thủ công truyền thống và tri thức dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Trong đó, nghệ thuật Xòe Thái của đồng bào dân tộc Thái đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Bên cạnh đó còn có lễ hội Hết Chá, lễ hội Gầu Tào của người Mông, nghệ thuật khèn Mông, các làn điệu dân ca Thái, những câu chuyện sử thi, tục ngữ, truyện cổ dân gian… Tất cả đã tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc màu, phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cộng đồng các dân tộc ở Sơn La.

Trong giai đoạn 2012-2022, đã có 16 hồ sơ khoa học di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu được xác lập thành công. Tính đến cuối năm 2025, Sơn La đã có 20 di sản được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc các loại hình từ tiếng nói, chữ viết, nghệ thuật trình diễn dân gian, tập quán xã hội, tín ngưỡng, nghi lễ truyền thống cho đến tri thức dân gian, nghề thủ công truyền thống.

Tuy nhiên, trước tác động của quá trình đô thị hóa, sự giao thoa văn hóa và nhịp sống hiện đại, nhiều giá trị văn hóa truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một. Một số lễ hội truyền thống không còn được tổ chức thường xuyên; nhiều làn điệu dân ca, nhạc cụ dân tộc ít được thế hệ trẻ biết đến và thực hành. Số lượng nghệ nhân am hiểu sâu sắc về văn hóa truyền thống ngày càng giảm do tuổi cao, trong khi việc truyền dạy cho lớp trẻ còn gặp nhiều khó khăn. Ngoài ra, sự du nhập của các loại hình văn hóa hiện đại khiến một bộ phận thanh thiếu niên ít quan tâm đến di sản của dân tộc mình.

Trước thực trạng đó, việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể ở Sơn La cần được thực hiện bằng nhiều giải pháp đồng bộ. Trước hết, các cấp chính quyền cần tăng cường công tác kiểm kê, sưu tầm, tư liệu hóa các loại hình di sản để lưu giữ lâu dài. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ, tôn vinh các nghệ nhân dân gian - những người đang nắm giữ và truyền dạy các giá trị văn hóa truyền thống. Việc mở các lớp truyền dạy dân ca, dân vũ, nghề thủ công truyền thống cho thế hệ trẻ cũng là giải pháp quan trọng nhằm tạo sự kế thừa giữa các thế hệ.

Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền, giáo dục về giá trị của di sản văn hóa cần được đẩy mạnh trong trường học và cộng đồng. Khi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, hiểu được ý nghĩa của di sản, họ sẽ có ý thức hơn trong việc bảo vệ và gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc mình. Cùng với đó, Sơn La cần gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch cộng đồng, du lịch văn hóa. Việc khai thác hợp lý các giá trị văn hóa truyền thống sẽ góp phần quảng bá hình ảnh địa phương, tạo sinh kế cho người dân và nâng cao đời sống kinh tế ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Thực tế cho thấy, nhiều địa phương ở Sơn La đã làm tốt công tác bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch như huyện Mộc Châu, Quỳnh Nhai, Vân Hồ hay thành phố Sơn La. Các đội văn nghệ quần chúng, các lễ hội truyền thống được khôi phục, những bản làng du lịch cộng đồng ngày càng thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước. Điều đó chứng minh rằng di sản văn hóa phi vật thể không chỉ là tài sản tinh thần vô giá mà còn là nguồn lực quan trọng để phát triển kinh tế và xây dựng hình ảnh địa phương.

Hiện, Sơn La đang triển khai thực hiện nhiều đề án, chương trình, dự án bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Trong đó, trọng tâm là Đề án “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Sơn La đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững”; Kế hoạch Bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể “Nghệ thuật Xòe Thái” giai đoạn 2023-2027 trên địa bàn tỉnh; Đề án “Bảo tồn, phát huy giá trị dân ca, dân vũ, dân nhạc của các dân tộc thiểu số tỉnh Sơn La gắn với phát triển du lịch” giai đoạn 2021-2030... Năm 2024, Quốc hội đã thông qua Luật Di sản văn hóa (sửa đổi, bổ sung) với nhiều điểm mới về cơ chế quản lý, chính sách đãi ngộ nghệ nhân, chuyển đổi số. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng tạo đà cho việc triển khai các giải pháp bảo tồn di sản văn hóa trong giai đoạn mới.

Phó Giám đốc Sở VHTT&DL, tỉnh Sơn La, ông Phạm Hồng Thu cho biết: Đầu năm 2026, tỉnh đã ban hành quyết định về việc thành lập Ban Kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể tỉnh Sơn La nhằm triển khai thực hiện tốt công tác kiểm kê, lập hồ sơ di sản văn hóa. Hiện nay, đã hoàn thành lập hồ sơ di sản đối với Lễ đón năm mới của dân tộc Khơ Mú đề nghị đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cùng với đó, Sở tiếp tục tham mưu, triển khai các giải pháp về lập hồ sơ, số hóa di sản; phối hợp thực hiện quảng bá di sản gắn với phát triển du lịch, xây dựng các điểm du lịch cộng đồng, mô hình “di sản số”... để đưa di sản đến gần hơn với công chúng.

Giữ gìn giá trị di sản văn hóa phi vật thể là trách nhiệm chung của cả cộng đồng, từ chính quyền, các nghệ nhân đến mỗi người dân. Đối với Sơn La, việc bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc không chỉ giúp lưu giữ cội nguồn, củng cố khối đại đoàn kết mà còn góp phần xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Khi những giá trị ấy được gìn giữ và phát huy đúng hướng, Sơn La sẽ tiếp tục khẳng định vị thế là vùng đất giàu truyền thống văn hóa, phát triển bền vững trong thời kỳ mới.