Gốm đen Yang Tao - Dấu lặng giữa đại ngàn

Khác với các trung tâm gốm nổi tiếng như Bát Tràng (Hà Nội) hay Phù Lãng (tỉnh Bắc Ninh), gốm Yang Tao không phát triển theo hướng công nghiệp. Nó tồn tại như một “dòng chảy riêng” với nhiều điểm đặc biệt. Ở đây, phụ nữ người Mnông R’lăm là chủ thể duy nhất của nghề gốm. Không dùng bàn xoay, họ dùng chính đôi tay và chuyển động cơ thể để tạo hình. Mỗi người phụ nữ là một “chiếc bàn xoay sống”. Họ di chuyển vòng tròn xung quanh bàn gốm, sử dụng thanh tre vót mỏng, miếng vải ướt để tạ o hình và chà nhẵn sản phẩm, dùng lông nhím để vẽ hoa văn. Toàn bộ quy trình tạo ra sản phẩm hoàn toàn bằng tay, không khuôn, không bản vẽ nên mang tính cá thể hóa tuyệt đối. Mỗi sản phẩm là một bản độc nhất, không có chiếc thứ hai giống hệt và đó chính là thứ mà nhiều người tiêu dùng trong thời hiện đại vẫn luôn ra sức tìm kiếm.

Sự độc, lạ của gốm Yang Tao còn là ở màu đen đặc trưng, nhưng không phải từ hóa chất mà từ kỹ thuật nung. Sản phẩm thô sau khi tạo hình, đem phơi khô sẽ đưa vào quy trình nung lộ thiên bằng củi le, rơm - những loại chất đốt cháy to lửa nhưng không tạo than để gốm nóng đều. Sản phẩm được đặt trên nền đất trống, vật nhỏ xếp phía trong, vật lớn xếp xung quanh phía ngoài, bên dưới là lớp củi khô. Sau một giờ nung thì đem ủ ngay vào vỏ trấu để ám khói. Khi nguội, chỉ cần rửa qua nước lạnh, gốm sẽ hiện lên màu đen bóng đặc trưng, khác biệt hoàn toàn với các loại gốm khác. Cách làm có vẻ thô sơ, nhưng lại đặt ra một vấn đề đáng suy ngẫm. Trong khi nhiều làng nghề chạy theo men màu, hóa chất và công nghệ thì gốm Yang Tao vẫn giữ được quy trình sản xuất gần như nguyên sơ, thể hiện tri thức tộc người được kết tinh qua nhiều thế hệ.

Năm 2024, nghề làm gốm Yang Tao được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Sự công nhận này giúp bảo tồn nghề thủ công lâu đời, thúc đẩy phát triển kinh tế, du lịch địa phương và tôn vinh bản sắc văn hóa dân tộc. Song cũng từ danh hiệu này đang đặt ra câu hỏi không mới, đó là làm thế nào để một nghề không phù hợp với sản xuất hàng loạt vẫn có thể tồn tại trong nền kinh tế thị trường?

Trong tư duy mới xem văn hóa là một nguồn lực phát triển thì sự chuyển dịch giá trị của gốm Yang Tao từ những đồ dùng thông thường sang sản phẩm văn hóa mang đậm bản sắc của một dân tộc tộc có thể là câu trả lời phù hợp. Gốm đen Yang Tao không cạnh tranh bằng độ tinh xảo, cũng không thỏa mãn thị hiếu số đông nhưng giá trị của nó nằm ở ba điểm cốt lõi: Tính nguyên bản (gần như không thay đổi qua thời gian), tính cá thể (mỗi sản phẩm là duy nhất), tính văn hóa (gắn với đời sống người Mnông). Trong thời đại công nghiệp hóa, hiện đại hóa, những giá trị này không lỗi thời mà ngược lại, đang trở nên có giá trị hơn từ những dấu ấn riêng còn lưu giữ được. Vì thế, việc biến quy trình sản xuất gốm đen độc đáo của người Mnông R’lăm thành sản phẩm du lịch trải nghiệm, làm quà tặng văn hóa hay vật trưng bày nghệ thuật sẽ là những hướng đi phù hợp để bảo tồn và duy trì những giá trị độc đáo của nghề thủ công truyền thống này trong cuộc sống đương đại. Khi được nhìn nhận và đặt đúng vào hệ sinh thái kinh tế - văn hóa phù hợp, gốm Yang Tao không chỉ là di sản của quá khứ, mà còn có thể trở thành một sản phẩm hàm chứa nhiều ý nghĩa ngoài giá trị sử dụng trong hiện tại và tương lai.

Giữa những đổi thay không ngừng của cuộc sống, gốm đen Yang Tao vẫn hiện diện như một nốt trầm của thời gian. Từ đất, lửa và đôi tay người phụ nữ Mnông không chỉ tạo nên một vật dụng, mà còn giữ lại cách con người đối thoại với tự nhiên bằng sự kiên nhẫn và tôn trọng. Có thể mai này, những sản phẩm công nghiệp sẽ tiếp tục chiếm lĩnh thị trường, nhưng những gì thuộc về căn cốt như gốm Yang Tao cũng không dễ mất đi, bởi nó đã nằm sâu trong ký ức văn hóa của một cộng đồng và trong nhu cầu tìm về giá trị thật của con người hôm nay.