Ký ức trong lời Then

Lời Then - Hồn vía muôn đời

Then, trong ngôn ngữ dân gian, mang nghĩa là “Thiên” - lời hát đến từ trời, từ những thần tiên truyền lại. Trong các nghi lễ Then, thầy Then (ông Then/bà Then) sẽ gảy đàn Tính, ngân vang điệu Then để mở đầu cuộc hành trình giữa Mường Đất và Mường Trời. Họ dâng lễ vật, cầu an, chữa bệnh, cầu mùa… như một lời nhắn gửi đến thần linh.

Then không chỉ là ca hát, mà còn là nghệ thuật diễn xướng kết hợp thơ ca, âm nhạc, múa, trang phục và biểu cảm, trở thành loại hình văn hóa dân gian độc đáo. Hệ thống lời Then phong phú đến mức có tới hơn 4.000 câu, phản ánh đời sống, bản mường, thiên nhiên, chuyện tình, tang ma… như những trang ký ức sống động của cộng đồng.

Truyền bảo di sản - Từ lời ru đến lễ Then

Nhạc sĩ Nông Quốc Bình - Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam cho biết: Then được trao truyền bằng con đường truyền khẩu, từ người này sang người kia, giữa các thế hệ. Nghệ nhân, thầy Then là người giữ lửa, giữ hồn văn hóa cho cộng đồng. Họ được tôn vinh như cây cầu nối quá khứ và hiện tại.

Với sự nỗ lực của cộng đồng và các cơ quan văn hóa, Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào tháng 12/2019 - một niềm tự hào văn hóa lớn lao của dân tộc Việt Nam. Có thể nói, Then là “biểu hiện kỳ diệu của văn nghệ hòa quyện với tín ngưỡng, chứa đựng chiều sâu văn hóa, lối diễn xướng nhân văn sâu sắc, là minh chứng cho sức mạnh trường tồn của bản sắc dân tộc”. Nhạc sĩ Nông Quốc Bình chia sẻ thêm.

Then trong đời sống, Then trong tâm thức

Then xuất hiện trong các dịp trọng đại: lễ cấp sắc, cầu an, cầu mùa, gọi hồn, lễ Tết... Qua lời hát, người Tày - Nùng bày tỏ với thần linh, gửi gắm khát vọng sống ấm no, mùa màng tươi tốt, bình yên cho bản mường. Điệu Then trở thành “món ăn tinh thần”, ngấm vào tiềm thức của mỗi người dân nơi đây.

Lời Then mộc mạc nhưng giàu hình ảnh, giàu tính nhân văn, gửi gắm bài học đạo đức làm người, tình yêu quê hương, tình làng nghĩa xóm. Chỉ cần ngồi lắng nghe một câu Then, ta như thấy cả ký ức dân tộc sống dậy.

Giữ lửa Then

Ở miền đất Bắc Ninh, chính quyền đã tổ chức Liên hoan hát Then và đàn Tính cấp tỉnh, lập các CLB văn hóa - kết nối thầy Then, nghệ nhân và người yêu văn hóa, truyền dạy cho lớp trẻ, phục dựng nghi lễ trong đời sống cộng đồng. Các câu lạc bộ hát Then và đàn Tính đã được hỗ trợ trang phục, nhạc cụ... và trở thành sản phẩm du lịch cộng đồng đặc sắc, thu hút du khách.

Bắc Ninh cũng chú trọng đưa Then vào trường học, hoạt động ngoại khóa. Tại các trường trung học cơ sở ở Sơn Động, Lục Ngạn..., Then đã trở thành phần được yêu thích trong các tiết học âm nhạc và giờ học văn hóa địa phương.

Trách nhiệm cộng đồng

Lễ đón Bằng của UNESCO ghi danh thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại diễn ra tại Tuyên Quang vào tháng 9/2022 có sự hiện diện của Chủ tịch nước, đại diện UNESCO và lãnh đạo của 11 tỉnh nơi có di sản Then. Chủ tịch nước nhấn mạnh trách nhiệm bảo tồn di sản văn hóa cho mai sau: “niềm tự hào đi cùng trách nhiệm gìn giữ, bảo tồn Thực hành Then”.

Ngay từ năm 2012, Then đã được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, qua đó được kiểm kê, tư liệu hóa, bảo vệ có hệ thống. Các nghệ nhân và cộng đồng tích cực tham gia hội thảo, khảo sát, đề xuất phương án bảo tồn phù hợp không để Then mai một giữa dòng chảy hiện đại.

Vì thời gian

Ngày nay, trong guồng sống hiện đại, lời Then hiếm khi vang lên ở hết các bản làng. Nhưng vào dịp lễ hội, Then lại trở thành điểm nhấn văn hóa, níu chân du khách bằng hơi thở thiêng liêng và vẻ đẹp nguyên thủy, hoang sơ. Then như lời thì thầm của đất mẹ, nhắc nhở mỗi người về trách nhiệm gìn giữ nguồn cội.

Hát Then không chỉ là điệu hát, là nghi lễ, là văn hóa - đó là ký ức tập thể, là hồn cốt dân tộc, là lời ru của thời gian và là di sản trường tồn./.