Lớp học chữ Thái cổ của ông Hân ở bản Liếng

Từ những nét chữ đầu tiên

Sinh ra trong gia đình người Thái giàu truyền thống, từ nhỏ ông Tòng Văn Hân (bản Liếng, xã Thanh Yên, tỉnh Điện Biên) đã được nghe tiếng Thái, những câu chuyện dân gian và tiếp xúc với phong tục, tập quán của dân tộc mình. Nhưng bước ngoặt đến khi ông 20 tuổi, bắt đầu học chữ Thái cổ từ ông nội.

Những ngày đầu, hệ thống ký tự với nhiều nét đặc trưng khiến việc học không dễ dàng. Ông kiên trì tập đọc, tập viết, ghi nhớ từng ký tự, rồi tìm hiểu cách ghép chữ và diễn đạt. Sau khoảng 5 năm, ông có thể đọc thông, viết thạo và biên dịch các tài liệu bằng chữ Thái cổ.

Càng tìm hiểu, ông càng nhận ra giá trị của chữ viết không chỉ nằm ở khả năng ghi chép. Đằng sau mỗi con chữ là những câu chuyện về nguồn cội, phong tục, cách ứng xử, kinh nghiệm lao động và quan niệm sống của cha ông. “Không biết chữ thì khó hiểu hết những gì người xưa gửi lại”, ông Hân chia sẻ.

Suy nghĩ ấy trở thành động lực để ông không dừng lại ở việc tự học. Ông bắt đầu sưu tầm những tài liệu dân gian còn được lưu giữ trong cộng đồng, nghiên cứu, biên dịch và tìm cách truyền lại cho thế hệ sau.

Đến lớp học không cần giáo án

Năm 2015, ông Hân mở lớp dạy chữ Thái cổ tại Nhà văn hóa bản Liếng và tại nhà riêng. Các lớp học diễn ra vào buổi tối, thu hút hàng chục học viên, từ những người trẻ khoảng 15 tuổi đến người cao tuổi hơn 70.

Không giáo án cầu kỳ, không gian lớp học chủ yếu bắt đầu từ những điều căn bản nhất: nhận diện mặt chữ, phát âm, ghép chữ, đọc câu rồi đọc những đoạn văn ngắn. Khi học viên đã có nền tảng, ông đưa vào các câu tục ngữ, ca dao, truyện cổ và những tư liệu gắn với đời sống người Thái.

Điều đặc biệt ở lớp học của ông Hân là học chữ luôn đi cùng tìm hiểu văn hóa. Mỗi câu ca dao, tục ngữ hay truyện cổ đều trở thành một bài học về phong tục, cách ứng xử và quan niệm sống của cộng đồng.

Chị La Thị Hằng, một học viên ở bản Liếng, dù công việc gia đình bận rộn vẫn cố gắng thu xếp thời gian đến lớp. Từ chỗ chưa biết chữ Thái cổ, chị từng bước nhận diện, viết được những ký tự cơ bản và đọc những nội dung đơn giản.

Với chị Hằng, học chữ không chỉ để biết thêm một hệ thống ký tự mà còn là cách tìm hiểu sâu hơn về nguồn cội. Qua những câu chuyện được ông Hân giới thiệu, chị hiểu thêm về đời sống của người Thái xưa và thêm tự hào về văn hóa dân tộc mình.

Và di sản văn hóa được đánh thức

Không chỉ truyền dạy, ông Hân còn dành nhiều năm sưu tầm, nghiên cứu và biên dịch tư liệu dân gian. Đến nay, ông đã hoàn thành 15 đầu sách, trong đó có nhiều câu chuyện cổ, tục ngữ, ca dao mang đậm bản sắc văn hóa Thái.

Với ông, mỗi tư liệu được tìm thấy, mỗi câu chuyện được ghi lại là thêm một phần ký ức của cộng đồng được lưu giữ. Những trang sách ấy không chỉ phục vụ việc nghiên cứu mà còn tạo nguồn tư liệu để thế hệ trẻ tiếp cận văn hóa dân tộc bằng chính chữ viết của cha ông.

Ông cũng đưa chữ Thái cổ đến gần hơn với đời sống cộng đồng thông qua các hoạt động văn hóa tại địa phương. Trong Ngày hội Văn hóa các dân tộc và Lễ hội Đền Hoàng Công Chất, ông trực tiếp giới thiệu chữ Thái cổ, viết chữ tặng người dân và du khách. Từ lớp học và những trang sách, chữ viết truyền thống hiện diện trong không gian lễ hội, tạo cơ hội để nhiều người biết đến và trải nghiệm.

Trong các lớp học, ông Hân còn kết hợp giới thiệu lịch sử, phong tục, tập quán, các làn điệu dân ca và bài hát truyền thống. Bởi vậy, lớp học chữ dần trở thành một không gian sinh hoạt văn hóa, nơi người lớn tuổi truyền lại vốn hiểu biết cho lớp trẻ, còn người trẻ tìm hiểu những giá trị tưởng như đã xa trong đời sống hiện đại.

Với ông Hân, bảo tồn văn hóa không phải là công việc chỉ thực hiện trong những dịp lễ hội. Đó là một quá trình bền bỉ, bắt đầu từ việc mỗi người biết một chữ, đọc được một câu chuyện, hiểu một phong tục và có ý thức trao truyền cho người khác.

Ở bản Liếng, xã Thanh Yên, tỉnh Điện Biên, những lớp học buổi tối vẫn là nơi các thế hệ cùng ngồi lại bên những nét chữ cổ. Và từ những con chữ ấy, một phần ký ức của người Thái tiếp tục được đánh thức, gìn giữ và trao truyền.

Với ông Tòng Văn Hân, gìn giữ chữ Thái cổ không chỉ là lưu giữ những ký tự của cha ông, mà còn là giữ lấy một phần ký ức và căn cước văn hóa của cộng đồng. Từ những lớp học bình dị ở bản Liếng, ông đang bền bỉ trao lại cho thế hệ trẻ chiếc chìa khóa để tìm về cội nguồn, để tiếng nói, chữ viết và những giá trị văn hóa của người Thái tiếp tục được gìn giữ trong đời sống hôm nay./.