Nhà trình tường của người Hà Nhì - Từ vùng cao Y Tý đến Bảo tàng Dân tộc học

Những ngôi nhà độc đáo mang hồn cốt dân tộc

Giữa vùng núi cao quanh năm mây phủ ở xã Y Tý, tỉnh Lào Cai, những ngôi nhà trình tường của người Hà Nhì hiện lên với vẻ mộc mạc nhưng rất vững chãi. Những bức tường đất dày, mái cỏ tranh thấp và cửa ra vào nhỏ tạo nên một kiểu kiến trúc đặc trưng, đồng thời còn phản ánh vốn tri thức được người Hà Nhì tích lũy qua nhiều thế hệ để thích nghi với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt.

Theo anh Phu Đo Xe, người Hà Nhì ở xã Y Tý, tỉnh Lào Cai chia sẻ: Để dựng một ngôi nhà trình tường, người dân phải lựa chọn loại đất phù hợp rồi đưa vào khuôn gỗ, dùng chày nén chặt, trình hết lớp nọ đến lớp kia, trong lõi có xếp đá bằng nắm tay, tạo nên bức tường dày từ 40 đến 60cm. Nhà trình tường truyền thống thường không có hiên, rất ít cửa sổ, chỉ mở một cửa chính và một đến hai ô cửa nhỏ để lấy ánh sáng, thông gió. Mái lợp cỏ gianh dày hàng chục centimet. Những đặc điểm kiến trúc này giúp ngôi nhà chống nóng, chống rét và hạn chế tác động của mưa gió vùng cao, miền núi.

Người Hà Nhì thường dựng nhà sau khi kết thúc mùa vụ (từ khoảng tháng 8 đến tháng 12 âm lịch). Để có được những ngôi nhà trình tường hoàn thiện, bà con phải vất vả ròng rã nhiều tháng trời. Các công đoạn đều được làm thủ công bởi những người thợ Hà Nhì giàu kinh nghiệm, tạo nên những ngôi nhà vững chãi, bền bỉ, có thể tồn tại hàng trăm năm.

Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của đời sống hiện đại, bà con dần lựa chọn những nguyên liệu xây nhà hiện đại, có phần đỡ kỳ công hơn, những nếp nhà trình tường cũng dần được thay thế bằng mái tôn hoặc fibro xi-măng. Thậm chí, kỹ thuật trình tường cũng ngày càng ít người trẻ biết thực hành.

Trước thực trạng ấy, hơn hai thập kỷ trước, các nhà nghiên cứu tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đã thực hiện hành trình đưa ngôi nhà trình tường của người Hà Nhì từ đỉnh Y Tý về Hà Nội để phục dựng nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Tuy nhiên, hành trình gìn giữ di sản cũng đối mặt với không ít thách thức.

Bảo tồn di sản cần gắn liền với chủ thể văn hóa

Trong cuộc tọa đàm khoa học “Hành trình di sản: Câu chuyện bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì” diễn ra tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam vào cuối tháng 4 năm nay, các chuyên gia nhấn mạnh hai giải pháp quan trọng trong bảo tồn di sản nói chung và kiến trúc nhà của dân tộc Hà Nhì nói riêng, đó là phát huy vai trò của chủ thể văn hóa và đẩy mạnh số hóa di sản.

Trong hành trình bảo tồn di sản, chủ thể văn hóa giữ vai trò trung tâm. Vai trò ấy  thể hiện ở sự tham gia về mặt kỹ thuật (lựa chọn nguyên liệu, kỹ thuật trình tường, lợp mái,...), đồng thời còn giúp các nhà nghiên cứu tái hiện sinh động nếp sống văn hóa, phong tục tập quán của dân tộc Hà Nhì.

Cụ thể, trong đợt tu sửa và chỉnh trang định kỳ nhà Hà Nhì tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam mới đây, bảo tàng đã mời năm người thợ Hà Nhì từ xã Y Tý (tỉnh Lào Cai) xuống trực tiếp thi công, chỉnh trang tổng thể ngôi nhà chính, chuồng nuôi gia súc và dựng mới cây đu.

Bên cạnh những người thợ giàu kinh nghiệm, đợt trùng tu lần này còn có sự góp mặt của các thợ trẻ như anh Ly Xe Xá (sinh năm 1990) và anh Phà Thó Suy (sinh năm 1980). Hơn hai thập kỷ trước, chính cha của hai anh là ông Ly Sự Đo và ông Phà Mờ Thó, đã trực tiếp tham gia phục dựng ngôi nhà Hà Nhì tại Bảo tàng. Sự xuất hiện của những người trẻ là sự chuyển giao kỹ thuật “cầm tay chỉ việc”, đặc biệt còn là sự trao truyền về lòng tự hào và trách nhiệm đối với bản sắc văn hoá dân tộc. 

Từ quan điểm tôn trọng chủ thể văn hóa, Tiến sĩ Vũ Hồng Thuật (Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam) cho biết: “Việc bảo tồn các công trình kiến trúc dân gian nói chung và nhà Hà Nhì nói riêng tại Bảo tàng cũng góp phần trao truyền các giá trị văn hóa trở lại cộng đồng. Khi được trực tiếp tham gia phục dựng và tu sửa di sản, đồng bào sẽ nhận thức đầy đủ hơn về giá trị của di sản dân tộc mình, từ đó nâng cao ý thức và trách nhiệm trong việc bảo tồn, phát huy di sản ngay tại địa phương”.

Bên cạnh việc phát huy vai trò của cộng đồng, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho rằng số hóa di sản là xu hướng tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả quảng bá và lan tỏa giá trị văn hóa. Trong thời gian tới, Bảo tàng sẽ có kế hoạch xây dựng bảo tàng ảo và phát triển các nền tảng số để đưa tri thức về văn hóa truyền thống đến gần hơn với công chúng trong nước và quốc tế./.