Nơi những giọt mật hóa thành di sản

Những ai từng đi qua vùng Bảy Núi vào mùa nắng hẳn khó quên hình ảnh những cây thốt nốt cao vút nổi bật giữa đồng ruộng mênh mông. Trong nắng sớm, những thân cây thẳng tắp in bóng xuống cánh đồng, tạo nên một khung cảnh đặc trưng mà hiếm nơi nào ở Việt Nam có được.

Với đồng bào Khmer ở An Giang, thốt nốt là loài cây quen thuộc. Từ lâu, cây đã hiện diện trong đời sống thường nhật, từ mái nhà lợp lá, những vật dụng thủ công đến các món ăn truyền thống. Đặc biệt, nguồn mật ngọt từ hoa thốt nốt đã nuôi dưỡng một nghề thủ công tồn tại qua nhiều thế hệ: nghề làm đường thốt nốt.

Người dân nơi đây thường gọi thốt nốt là “cây ông trồng, cháu hưởng”. Cách gọi ấy bắt nguồn từ đặc tính đặc biệt của loài cây này. Một cây thốt nốt phải mất hàng chục năm mới trưởng thành và cho thu hoạch mật. Người trồng cây hôm nay có khi chưa kịp hưởng thành quả, nhưng thế hệ con cháu sẽ được thừa hưởng nguồn lợi từ những tán cây mà cha ông đã dày công vun trồng.

Có lẽ cũng bởi vậy mà nghề làm đường thốt nốt mang trong mình câu chuyện về sự kế thừa. Từ kinh nghiệm chọn cây, lấy mật đến kỹ thuật nấu đường, mọi bí quyết đều được truyền dạy trong gia đình và cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Để có được những giọt mật đầu tiên, người thợ phải bắt đầu công việc từ lúc bình minh còn chưa ló rạng. Họ thoăn thoắt leo lên những thân cây cao hàng chục mét để thu nước từ các buồng hoa. Công việc tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi sức khỏe, sự dẻo dai và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.

Những chiếc ống hứng mật được treo cẩn thận trên ngọn cây. Sau một đêm, nước mật được thu về với màu trắng đục, vị ngọt thanh và hương thơm dịu nhẹ. Loại nước này rất dễ lên men nên phải được chế biến ngay trong ngày để giữ nguyên chất lượng.

Tại các bếp nấu, nước mật được đun liên tục trong nhiều giờ. Người thợ luôn tay khuấy đều, điều chỉnh ngọn lửa sao cho mật cô đặc từ từ mà không bị cháy. Khi nước dần sánh lại, cả gian bếp như ngập trong hương thơm ngọt ngào lan tỏa. Đó là mùi hương rất riêng của thốt nốt, nhẹ nhàng mà sâu lắng, như mang theo cả nắng gió và hơi thở của vùng đất phương Nam.

Khi đạt đến độ chín thích hợp, mật được đổ vào khuôn và để nguội. Từng bánh đường màu vàng nâu hiện ra, óng ánh dưới nắng, mang vị ngọt thanh đặc trưng mà không loại đường nào có thể thay thế hoàn toàn.

Trong đời sống văn hóa của đồng bào Khmer, đường thốt nốt hiện diện trong nhiều món ăn truyền thống, từ bánh dân gian, chè, xôi cho đến các loại thức uống. Không ít người con xa quê chỉ cần nếm một miếng đường thốt nốt là có thể nhớ lại hương vị tuổi thơ và những mùa lễ hội nơi phum sóc.

Ngày nay, nghề làm đường thốt nốt còn trở thành một điểm nhấn hấp dẫn của du lịch An Giang. Du khách tìm đến Tri Tôn, Tịnh Biên không chỉ để ngắm những hàng thốt nốt đẹp như tranh vẽ mà còn muốn tận mắt chứng kiến quy trình tạo ra những bánh đường thủ công. Những bếp lửa đỏ rực, những nồi mật sôi lăn tăn và câu chuyện về nghề truyền thống đã trở thành trải nghiệm độc đáo của vùng Bảy Núi.

Giá trị của nghề làm đường thốt nốt không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng mà còn ở hệ thống tri thức, kỹ năng và tập quán lao động được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Chính vì vậy, tháng 2/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa nghề làm đường thốt nốt của người Khmer tại huyện Tri Tôn và thị xã Tịnh Biên (cũ), tỉnh An Giang vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình nghề thủ công truyền thống.

Sự ghi nhận ấy là niềm tự hào của người dân An Giang, đồng thời khẳng định giá trị của một nghề gắn bó mật thiết với lịch sử cư trú, sinh kế và văn hóa của cộng đồng Khmer Nam Bộ. Trong từng công đoạn làm đường đều chứa đựng những kinh nghiệm được đúc kết từ thực tiễn, những hiểu biết sâu sắc về tự nhiên và sự thích ứng bền bỉ của con người với vùng đất biên giới.

Chiều xuống trên nhữngcánh đồng, bóng những cây thốt nốt lại đổ dài trên mặt đất. Trên các bếp lửa,những nồi mật vẫn âm thầm sôi, tiếp tục hành trình kết tinh vị ngọt của đất trời.Và trong mỗi bánh đường thốt nốt hôm nay không chỉ có hương vị của một đặc sảnnổi tiếng, mà còn có câu chuyện về một di sản sống đang được gìn giữ bằng đôibàn tay cần mẫn của bao thế hệ người dân nơi miền biên viễn An Giang