Thứ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Y Vinh Tơr kiểm tra tình hình thực hiện Chương trình Mục tiêu quốc gia tại xã Hòa An, tỉnh Cao Bằng (Tháng 7/2026)Từ khóa: Phân cấp; phân quyền; Chương trình Mục tiêu quốc gia; Vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; Quản trị địa phương; Phát triển bền vững.
1. Đặt vấn đề
Đổi mới phương thức quản trị quốc gia theo hướng hiện đại, hiệu lực, hiệu quả là một trong những yêu cầu quan trọng của quá trình phát triển đất nước. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định tiếp tục đổi mới mạnh mẽ mô hình quản trị quốc gia, phát huy tính chủ động, sáng tạo của địa phương; đảm bảo rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian, rõ kết quả nhằm tạo động lực mới cho phát triển. Phân quyền, phân cấp sẽ nâng cao tính chủ động, sáng tạo, năng lực điều hành, khai thác tốt hơn tiềm năng của từng địa phương, từng vùng lãnh thổ trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới.
Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN), yêu cầu đổi mới cơ chế quản lý càng trở nên cấp thiết. Đây là địa bàn có điều kiện tự nhiên phức tạp, trình độ phát triển không đồng đều, nhu cầu hỗ trợ đa dạng và có sự khác biệt lớn giữa các vùng, các dân tộc. Nếu tiếp tục duy trì phương thức quản lý tập trung, thống nhất theo một khuôn mẫu chung sẽ khó đáp ứng được những yêu cầu thực tiễn đặt ra. Vì vậy, tăng cường phân cấp, phân quyền cho địa phương trong tổ chức thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia được xem là giải pháp quan trọng nhằm phát huy tính chủ động của cơ sở, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và bảo đảm chính sách phù hợp hơn với điều kiện thực tế của từng địa phương.
Giai đoạn 2021-2025, việc triển khai thực hiện Chương trình Mục tiêu quốc gia (MTQG) phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN) - (Chương trình 1719) đã bám sát chủ trương của Đảng về phân cấp, phân quyền cho địa phương và cơ chế này đã góp phần tạo nên những kết quả tích cực cho Chương trình 1719.
Thực hiện Nghị quyết số 257/QH15 ngày 11/12/2025 của Quốc hội Khóa XV phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển KTXH vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2026-2035, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Quyết định số 417/QĐ-BNNMT ngày 31/01/2026 phê duyệt Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển KT-XH vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2026-2035, giai đoạn I từ 2026-2030 (Chương trình 417).
Triển khai Chương trình 417, bài học kinh nghiệm về phân quyền, phân cấp của giai đoạn 2021-2025 tiếp tục được thực hiện trên quan điểm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” nhằm góp phần thực hiện thắng lợi các mục tiêu đến năm 2030 đã được Quốc hội phê duyệt.
2. Khái niệm phân quyền, phân cấp
Phân quyền, phân cấp có liên quan chặt chẽ nhưng không đồng nhất. Việc phân biệt rõ hai cơ chế này là điều kiện cần thiết để xác định đúng thẩm quyền, đúng trách nhiệm và đúng hình thức văn bản khi tổ chức thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Phân quyền là một nguyên tắc tổ chức và quản lý trong hệ thống chính trị, trong đó quyền lực không được tập trung vào một cá nhân hoặc một cơ quan duy nhất, mà được chia sẻ giữa các cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân khác nhau. Mục đích của phân quyền là để đảm bảo sự cân bằng, tránh lạm dụng quyền lực và tạo ra một hệ thống kiểm soát, giám sát lẫn nhau.
Phân quyền cũng có thể hiểu là chế độ quản lý hành chính phân cho một tập thể hay một đơn vị hành chính - lãnh thổ tự quản lý, có tư cách pháp nhân, có những quyền hạn và những nguồn lực nhất định, dưới sự kiểm tra của Nhà nước.
Điều 12, Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 quy định việc phân quyền cho chính quyền địa phương các cấp phải được quy định trong luật, nghị quyết của Quốc hội, trong đó xác định rõ chủ thể thực hiện, nội dung, phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn, bảo đảm các nguyên tắc phân định thẩm quyền và phù hợp với nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương các cấp quy định tại Luật này. Chính quyền địa phương tự chủ trong việc ra quyết định, tổ chức thi hành và tự chịu trách nhiệm trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn được phân quyền; được phân cấp, ủy quyền thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn được phân quyền theo quy định, trừ trường hợp luật, nghị quyết của Quốc hội quy định không được phân cấp, ủy quyền. Cơ quan nhà nước cấp trên, trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, có trách nhiệm kiểm tra, thanh tra, giám sát về tính hợp hiến, hợp pháp trong việc chính quyền địa phương các cấp thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn được phân quyền.
Phân cấp là quá trình phân chia quyền hạn, trách nhiệm và nhiệm vụ giữa các cấp trong một tổ chức, hệ thống hoặc cơ quan, giúp quản lý, điều hành công việc hiệu quả. Mục đích của phân cấp là tạo ra sự linh hoạt trong quản lý, giảm bớt khối lượng công việc cho các cấp cao, đồng thời tăng cường sự chủ động, trách nhiệm và hiệu quả của các cấp dưới.
Theo quy định tại Điều 13, Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025, Hội đồng Nhân dân cấp tỉnh phân cấp cho Ủy ban Nhân dân cùng cấp hoặc Hội đồng Nhân dân cấp xã; Ủy ban Nhân dân cấp tỉnh, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân cấp tỉnh phân cấp cho cơ quan chuyên môn, tổ chức hành chính khác thuộc Ủy ban Nhân dân cấp mình, Ủy ban Nhân dân, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân cấp xã thực hiện liên tục, thường xuyên một hoặc một số nhiệm vụ, quyền hạn mà mình được giao theo quy định của pháp luật, trừ trường hợp pháp luật quy định không được phân cấp. Việc phân cấp phải được quy định trong văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan, cá nhân phân cấp. Cơ quan, cá nhân phân cấp chịu trách nhiệm bảo đảm các điều kiện cần thiết để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn phân cấp, trừ trường hợp cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân được phân cấp có đề nghị và tự bảo đảm điều kiện thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được phân cấp.
Cơ quan, cá nhân phân cấp có trách nhiệm theo dõi, hướng dẫn, kiểm tra việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn đã phân cấp, bảo đảm các nội dung phân cấp được thực hiện hiệu lực, hiệu quả; chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn mà mình phân cấp trong trường hợp không bảo đảm điều kiện theo quy định.
Từ Đại hội XIII (2021), Đảng ta đã nhấn mạnh: “Đổi mới mạnh mẽ phân cấp, phân quyền và nâng cao hiệu quả phối hợp trong lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành”[2]. Đến Đại hội XIV (2026), Đảng tiếp tục yêu cầu: “Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền theo hướng tăng cường tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương với phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”[3]. Tư tưởng này phản ánh bước chuyển từ mô hình quản lý hành chính truyền thống sang mô hình quản trị phát triển, trong đó địa phương được trao quyền chủ động nhiều hơn để giải quyết các vấn đề phát sinh từ thực tiễn.
3. Phân quyền, phân cấp trong thực hiện các Chương trình mục tiêu quốc gia
Cụ thể hóa chủ trương phân quyền, phân cấp của Đảng trong tổ chức thực hiện các chương trình MTQG, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 27/2022/NĐ-CP nhằm nâng cao năng lực quản lý, tổ chức thực hiện cho các cấp, thúc đẩy năng lực tự thực hiện của cộng đồng dân cư. Quan điểm đẩy mạnh phân quyền, phân cấp để tăng tính chủ động cho chính quyền cơ sở trong triển khai thực hiện có hiệu quả các hoạt động, dự án đầu tư thuộc các chương trình MTQG, bao gồm Chương trình 1719 tiếp tục được cụ thể hóa trong Nghị định số 38/2023/NĐ-CP ngày 24/6/2023 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 27/2022/NĐ-CP; Nghị quyết số 111/2024/QH15 ngày 18/01/2024 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc thù thực hiện các chương trình MTQG. Trong các văn bản này, nội dung phân quyền, phân cấp nổi bật là quy định cơ chế đặc thù cho phép Hội đồng Nhân dân cấp tỉnh được quyết định việc giao UBND cấp tỉnh ban hành quy định về trình tự, thủ tục, tiêu chí mẫu hồ sơ lựa chọn dự án trong hoạt động phát triển sản xuất đã đảm bảo cơ sở pháp lý, tạo thuận lợi cho các địa phương rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục hành chính, quy trình triển khai các hoạt động hỗ trợ phát triển sản xuất, góp phần tháo gỡ vướng mắc liên quan đến việc giải ngân vốn sự nghiệp. Với quy định cơ quan chủ Chương trình thông báo điều chỉnh, giao mục tiêu, nhiệm vụ thực hiện giai đoạn 2021-2025 và hằng năm của các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; với cơ chế đặc thù cho phép các địa phương được quyền điều chỉnh dự toán ngân sách nhà nước các năm 2021, 2022, 2023 được kéo dài sang năm 2024 thực hiện và dự toán ngân sách nhà nước năm 2024 từ các dự án thành phần không còn đối tượng hỗ trợ, hoặc không có khả năng giải ngân để bổ sung vốn thực hiện từ các dự án thành phần khác trong cùng chương trình MTQG, từ đó, các địa phương chủ động cân đối, bố trí đủ nguồn lực tập trung hoàn thành các mục tiêu, nhiệm vụ phù hợp với tình hình thực tiễn.
Trên cơ sở các quy định về phân cấp, phân quyền của Trung ương, các địa phương đã sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ một số nguyên tắc, tiêu chí, định mức phân bổ vốn ngân sách nhà nước thực hiện các chương trình MTQG; phân cấp quyết định, điều chỉnh danh mục dự án đầu tư công trung hạn và hằng năm thực hiện các chương trình MTQG giai đoạn 2021-2025; sửa đổi, bổ sung một số nội dung quy định về hỗ trợ phát triển sản xuất... đã tạo ra đột phá trong tháo gỡ các khó khăn, vướng mắc, tạo điều kiện thuận lợi cho địa phương đẩy nhanh tiến độ thực hiện, giải ngân vốn các chương trình MTQG, đặc biệt là giải ngân vốn sự nghiệp; tạo sự linh hoạt, thuận lợi cho các địa phương thực hiện cơ chế lồng ghép nguồn vốn, sử dụng hiệu quả nguồn lực hỗ trợ đầu tư thực hiện Chương trình.
Căn cứ Nghị quyết số 190/2025/QH15 ngày 19/02/2025 của Quốc hội quy định về xử lý một số vấn đề liên quan đến sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước, Bộ Dân tộc và Tôn giáo đã: (i) Tham mưu xây dựng, trình Chính phủ ban hành Nghị định số 124/2025/NĐ-CP ngày 11/6/2025 quy định về phân quyền, phân cấp; phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương 02 cấp trong lĩnh vực công tác dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo. Tại Nghị định, nội dung phân cấp quản lý nhà nước về thẩm quyền thực hiện chính sách khung liên quan đến triển khai thực hiện Chương trình giai đoạn 2021-2025 đã được Chính phủ quy định rõ: Việc phê duyệt/sửa đổi, bổ sung danh sách xã khu vực III, II, I và công nhận thôn đặc biệt khó khăn thuộc vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2021-2025 thuộc thẩm quyền thực hiện của UBND cấp tỉnh (trước đây việc phê duyệt/sửa đổi, bổ sung danh sách xã khu vực III, II, I vùng đồng bào DTTS&MN thuộc thẩm quyền của Thủ tướng Chính phủ; việc phê duyệt/sửa đổi, bổ sung danh sách thôn đặc biệt khó khăn thuộc vùng đồng bào DTTS&MN thuộc thẩm quyền của Bộ trưởng, Chủ nhiệm Uỷ ban Dân tộc); Việc phê duyệt/sửa đổi, bổ sung danh sách các dân tộc còn gặp nhiều khó khăn, có khó khăn đặc thù giai đoạn 2021-2025 thuộc thẩm quyền của Bộ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo (trước đây thuộc thẩm quyền của Thủ tướng Chính phủ); (ii) Hoàn thành rà soát, ban hành Thông tư số 04/2025/TTBDTTG ngày 24/6/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 01/2022/TT-UBDT ngày 26/5/2022 của Bộ trưởng, Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc quy định quy trình giám sát, đánh giá thực hiện Chương trình 1719 giai đoạn I: từ năm 2021 đến năm 2025; (iii) Hoàn thành cập nhật, rà soát, ban hành Thông tư số 05/2025/TT-BDTTG ngày 24/6/2025 hướng dẫn thực hiện một số dự án thuộc Chương trình 1719 giai đoạn I: từ năm 2021 đến năm 2025.
4. Phân quyền, phân cấp, trong thực hiện Chương trình 1719
Thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước về cơ chế phân quyền, phân cấp, các địa phương vùng DTTS&MN đã chủ động xây dựng và ban hành các quy định thuộc thẩm quyền liên quan đến phân bổ vốn, điều chỉnh danh mục dự án đầu tư công, hỗ trợ phát triển sản xuất và tổ chức thực hiện các nội dung của Chương trình phù hợp với điều kiện thực tiễn của từng địa phương. Một trong những kết quả nổi bật của phân quyền, phân cấp là việc mở rộng quyền chủ động trong quản lý và sử dụng nguồn lực. Các địa phương được phép điều chỉnh nguồn vốn giữa các dự án thành phần trong cùng chương trình khi bảo đảm đúng quy định đã góp phần khắc phục tình trạng vốn tồn đọng, nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách và đẩy nhanh tiến độ giải ngân. Cơ chế này còn tạo điều kiện để địa phương linh hoạt xử lý các tình huống phát sinh từ thực tiễn, giảm đáng kể sự phụ thuộc vào các quyết định điều chỉnh từ trung ương.
Đến cuối năm 2024, đã có 34 địa phương ban hành các văn bản điều hành liên quan đến phân bổ, điều chỉnh ngân sách, tổ chức thực hiện các dự án và hoạt động phát triển sản xuất cho thấy quá trình phân cấp, phân quyền từng bước đi vào thực chất, tạo nền tảng cho việc nâng cao năng lực quản trị địa phương, đồng thời tạo ra những tác động tích cực đến sự phát triển của vùng đồng bào DTTS&MN. Dù là Chương trình MTQG có quy mô rất lớn, đầu tiên dành riêng cho vùng đồng bào DTTS&MN, chưa có kinh nghiệm triển khai nhưng 2/3 số nhóm mục tiêu cơ bản của Chương trình 1719 đã đạt và vượt mục tiêu đề ra. Tỷ lệ giảm nghèo tại vùng đồng bào DTTS cao hơn mức bình quân chung của cả nước; thu nhập bình quân đầu người tăng 3,3 lần so năm 2020; khả năng tiếp cận giáo dục, y tế và các dịch vụ xã hội cơ bản được cải thiện đáng kể... đã góp phần tạo bước phát triển đột phá, thúc đẩy mạnh mẽ hơn sự nghiệp phát triển KT-XH, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của Nhân dân. Những kết quả này phản ánh tác động tích cực của việc phân quyền, phân cấp chủ động cho địa phương trong việc lựa chọn các giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa bàn.
5. Hàm ý chính sách cho giai đoạn 2026-2030
Thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp và các mục tiêu phát triển đến năm 2030, cơ chế phân quyền, phân cấp cần tiếp tục được xác định là một trong những giải pháp đột phá để nâng cao hiệu quả thực hiện Chương trình. Song cần tiếp tục hoàn thiện theo hướng Trung ương tập trung vào xây dựng chiến lược, chính sách, tiêu chuẩn và kiểm tra, giám sát; địa phương được trao quyền chủ động nhiều hơn trong việc lựa chọn phương thức thực hiện phù hợp với điều kiện thực tiễn. Cách tiếp cận này phù hợp với tinh thần đổi mới quản trị quốc gia mà Đại hội XIV của Đảng đã xác định.
Việc phân cấp phải đảm bảo thực chất, tránh hình thức. Phân cấp quản lý phải phù hợp với năng lực, trình độ của cán bộ địa phương; có lộ trình phân cấp cụ thể và cử cán bộ chuyên môn phụ trách hỗ trợ tại những địa bàn mà năng lực của cán bộ được phân cấp, phân quyền chưa đủ đảm bảo để đảm nhận thực thi.
Phân cấp cho các địa phương chủ động hoàn toàn trong việc lập kế hoạch, huy động và phân bổ nguồn lực, tổ chức thực hiện đảm bảo theo lộ trình để đạt được các mục tiêu, chỉ tiêu hàng năm và cả giai đoạn theo quan điểm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, bảo đảm việc trao quyền gắn liền với trách nhiệm giải trình và kết quả thực hiện. Đánh giá hiệu quả Chương trình cần chuyển mạnh từ quản lý theo quy trình sang quản lý theo kết quả đầu ra và tác động thực tế đối với đời sống của người dân.
Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ cơ sở, nhất là tại các địa bàn vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn. Đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng, hỗ trợ chuyên môn và chuyển đổi số trong quản lý nhằm nâng cao chất lượng quản trị địa phương.
6. Kết luận
Phân quyền, phân cấp là tất yếu, phù hợp với yêu cầu đổi mới quản trị quốc gia hiện nay. Thực tiễn cho thấy trao quyền chủ động cho địa phương trong thực hiện các chương trình MTQG đã góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng nguồn lực và thúc đẩy phát triển KTXH. Tuy nhiên, để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn 2026-2030, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực thực thi và xây dựng cơ chế kiểm tra, giám sát phù hợp. Chỉ khi thực hiện tốt nguyên tắc phân quyền, phân cấp đi đôi với trách nhiệm giải trình, quá trình trao quyền mới thực sự trở thành động lực thúc đẩy phát triển bền vững đất nước nói chung, vùng đồng bào DTTS&MN nói riêng trong kỷ nguyên phát triển mới.
Tài liệu tham khảo
1. Chính phủ (2025), Báo cáo tổng kết Chương trình MTQG phát triển KT-XH vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2021-2030, giai đoạn I từ 2021-2025 (Báo cáo số 901/BC-CP ngày 10/10/2025).
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Báo cáo đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2016 - 2020 và phương hướng, nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2021-2025, https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/ban-chap-hanh-trung-uong-dang/dai-hoi-dang/lan-thu-xiii/bao-cao-danh-gia-ket-qua-thuc-hien-nhiem-vu-phat-trien-kinh-te-xa-hoi-5-nam-2016-2020-va-phuong-huong-3737?categoryId=104000017
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, tập I, tr 127,128.
