Tết Pây Tái và cuộc trở về mang theo chữ hiếu

Cùng với Tết Nguyên đán, Pây Tái được xem là một trong hai ngày tết quan trọng của người Tày, Nùng ở miền núi phía Bắc. “Pây Tái” có nghĩa là “về nhà ngoại”. Phong tục này thường diễn ra vào ngày mùng 2 tháng Giêng và ngày Rằm tháng Bảy hằng năm. Đó là một cuộc trở về mang theo chữ hiếu. Trong xã hội truyền thống, người phụ nữ sau khi lấy chồng thường dành phần lớn thời gian chăm lo hương khói Tổ tiên, vun vén công việc nhà chồng. Chỉ đến dịp tết Pây Tái, người phụ nữ mới có điều kiện được tự tay chuẩn bị lễ vật và cùng chồng con trở về ngôi nhà nơi mình đã lớn lên, thăm hỏi cha mẹ đẻ và tưởng nhớ ông bà, Tổ tiên.

Chữ hiếu trong tết Pây Tái không cần lời nói mà thể hiện sâu sắc bằng hành động trong chuyến trở về. Theo phong tục, lễ vật mang về nhà ngoại thường có đôi vịt béo, chục bánh gai hoặc bánh chuối, rượu, hoa quả và những thức quà tùy điều kiện kinh tế của gia đình hoặc những thứ mà ông bà ngoại yêu thích, do chính tay người con gái chuẩn bị. Người con rể cùng theo vợ về để bày tỏ tấm lòng biết ơn với cha mẹ vợ đã vất vả, khó nhọc sinh thành và dưỡng dục nên cô gái mình lấy về làm vợ.

Trong mâm cỗ cúng tết Pây Tái, thịt vịt là món đặc biệt và không thể thiếu. Người Tày, Nùng có câu: “tháng Giêng ăn thịt gà, tháng Bảy ăn thịt vịt”. Theo truyền thuyết, vịt được xem là sứ giả kết nối Mường trần gian với Mường trời. Vịt từng cõng gà trống vượt biển lên Mường trời vào ngày rằm tháng Bảy để cống sứ, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Vì thế, món ăn từ vịt mang ý nghĩa tâm linh và ước vọng về một cuộc sống no đủ.

Với người Tày, Nùng ở Cao Bằng, rằm tháng Bảy còn là dấu mốc của mùa vụ sản xuất. Lúc này, bà con đã thu hoạch xong lúa chiêm, ngô, đồng thời hoàn thành cấy vụ mùa, chỉ còn chờ đến ngày thu hoạch. Do đó, bà con làm cỗ mời Tổ tiên, vừa mừng vụ sản xuất đã qua, vừa cầu mong tiếp tục được phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt trong vụ mùa mới.

Ngoài ra, đây còn là dịp tưởng nhớ những chiến binh nghĩa quân Nùng Trí Cao - một anh hùng dân tộc Tày thời nhà Lý thế kỷ XI đã tử trận trong trận chiến chống giặc ngoại xâm ở Tổng Quỷ. Nhân dân địa phương lấy ngày 14/7 làm ngày giỗ quân binh và thường làm “Péng tái” hay còn gọi là bánh gai để cúng. “Péng tái” nghĩa là “bánh đưa đường”, gắn với truyền thuyết người dân làm bánh gai để quân sĩ Nùng Trí Cao mang theo làm lương thực trên đường đi đánh giặc.

Là ngày tết quan trọng trong năm nên người Tày, Nùng dù đi làm ăn xa ở đâu nhưng khi điều kiện cho phép vẫn có xu hướng trở về quê trong dịp này để thể hiện tình cảm báo hiếu với cha mẹ.

Ngoài những ý nghĩa trên, Pây Tái còn có một giá trị rất đáng chú ý trong đời sống đương đại. Đó là một không gian văn hóa giúp mỗi người tìm lại sự gắn kết đang phần nào bị tác động bởi nhịp sống nhanh, sự dịch chuyển và quá trình đô thị hóa. Trong xã hội hôm nay, khi các thành viên trong gia đình thường sống và làm việc xa nhau, những dịp sum họp vào ngày tết Pây Tái càng trở nên quý giá. Tết tạo cơ hội để con cháu trở về, thăm hỏi người thân, củng cố quan hệ dòng họ, cộng đồng và nhắc nhớ mỗi người về nguồn cội của mình.

Điều đáng quý hơn, Pây Tái còn chứa đựng một quan niệm sống giàu tính nhân văn, đó là coi trọng tình thân, sự biết ơn, nghĩa tình và trách nhiệm với gia đình, cộng đồng. Những giá trị ấy không bị cũ trong xã hội hiện đại; ngược lại, càng hiện đại, con người càng cần những điểm tựa tinh thần như vậy.

Ở một góc nhìn khác, Pay Tái còn là một cách để cộng đồng người Tày, Nùng khẳng định bản sắc trong quá trình hội nhập. Khi nhiều giá trị truyền thống đang đứng trước nguy cơ phai nhạt, một cái tết nhắc con người biết nhớ về gia đình, cội nguồn rất đáng được trân trọng. Vì thế, phong tục đẹp này rất cần được lưu giữ và thực hành thường xuyên để những giá trị văn hóa, đạo hiếu và tình cảm gia đình của người Tày, Nùng tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ.