Đồng bào dân tộc Ba Na sinh sống chủ yếu ở các tỉnh Quảng Ngãi, Gia Lai. Đồng bào Xơ Đăng sinh sống tập trung ở Quảng Ngãi, Tp. Đà Nẵng và một phần ở các tỉnh Đắk Lắk, Gia Lai. Những năm gần đây, cùng với sự phát triển kinh tế, quá trình đô thị hóa, giao lưu, tiếp xúc văn hóa giữa các dân tộc, cấu trúc làng của người Ba Na, Xơ Đăng ít nhiều có sự biến đổi. Trong bối cảnh đó, tìm hiểu những nét đẹp của buôn làng truyền thống sẽ góp phần thay đổi nhận thức, ý thức bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc Ba Na và Xơ Đăng.
Buôn làng của người Xơ Đăng gắn bó với hình ảnh nhà Rông hiên ngang, bề thế, nơi cộng đồng tổ chức lễ hội, tiếp khách, bàn chuyện làng. Đồng bào quan niệm nhà Rông là nơi giao hòa và gửi gắm niềm tin giữa con người với các vị thần linh. Bởi vậy, nhà Rông có mái cao vút tựa như lưỡi rìu hướng ngược lên trời để hội tụ khí thiêng. Đến đây, bạn sẽ tìm được lời giải cho câu hỏi vì sao trong nhà, trong làng của người Xơ Đăng lại có nhiều bộ cồng chiêng đến thế. Bởi, với đồng bào Xơ Đăng, cồng chiêng không chỉ có giá trị như một loại nhạc cụ đơn thuần mà còn biểu hiện sự giàu có của từng gia đình, từng làng, bên cạnh những thước đo khác về số lượng trâu, ghè (ché). Bước chân vào một gia đình, nếu thấy treo nhiều bộ cồng chiêng thì biết ngay nhà này có nhiều lúa, gạo, trâu bò chật bãi, lợn gà đầy sân.
Sang làng của người Ba Na, điều khiến du khách ấn tượng chính là những ngôi nhà sàn được tạo dựng từ gỗ, với mái lồ ô, vách nứa, sàn lồ ô đập dập cùng những bức tượng gỗ nhiều kiểu dáng, mô phỏng sinh hoạt đời sống, bản sắc văn hóa của đồng bào, do chính các nghệ nhân chân trần người Ba Na điêu khắc rất ấn tượng. Trong những nếp nhà sàn cổ của đồng bào Ba Na, mỗi khối gỗ và mái nứa đều biết kể câu chuyện về nhịp sống đại ngàn.
Du khách khám phá làng của người Xơ Đăng và Ba Na không đơn giản chỉ là tham quan mà đang cho mình một cơ hội cảm nhận từng nhịp sống của núi rừng cùng những trải nghiệm thú vị để hiểu sâu thêm bản sắc văn hóa sống động của hai dân tộc đã sinh sống lâu đời trên cao nguyên. Một ngày ở làng của đồng bào, bạn hãy bắt đầu bằng hành trình trekking khám phá thác, suối, rừng nguyên sinh. Suốt hành trình, bạn thỏa sức hít hà hương thơm dịu nhẹ của hoa lan, hoa sim và nhiều loài hoa hoang dã phảng phất xung quanh.
Không gian sống của người Ba Na và Xơ Đăng gắn liền với nương rẫy, vườn cây nên bạn đừng quên trải nghiệm thử làm nông dân. Hãy tham gia cùng bà con thu hoạch rau rừng, hái măng hoặc chăm vườn dược liệu. Những trải nghiệm đó sẽ giúp bạn vừa học, vừa hiểu thêm tri thức dân gian của đồng bào.
Sau một ngày bận rộn, bạn sẽ được thưởng thức một bữa cơm với gà nướng, cơm lam, cá suối, măng rừng, rượu cần. Mỗi món là một câu chuyện về cách đồng bào Xơ Đăng, Ba Na chung sống bền vững với thiên nhiên.
Buổi tối, ngồi quanh đống lửa, nghe âm thanh cồng chiêng vang lên giữa không gian tĩnh lặng là trải nghiệm vừa thiêng liêng vừa lắng đọng. Người Xơ Đăng và Ba Na vẫn coi cồng chiêng là linh hồn văn hóa, nên mỗi tiết mục đều mang hơi thở tâm linh. Bạn cũng có thể tự tay luồn từng sợi chỉ trong trải nghiệm dệt thổ cẩm dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân người Xơ Đăng, Ba Na. Sắc hoa văn hiện lên như đang kể cho bạn nghe câu chuyện của thiếu nữ Xơ Đăng đến tuổi trưởng thành thường dùng tấm choàng khoác qua người như một ẩn ý báo cho những chàng trai biết mình chưa xây dựng gia đình để có thể trò chuyện, tìm hiểu. Hay những đường sọc ngang đỏ, trắng ở gấu áo của nam giới Ba Na thể hiện sự mạnh mẽ của những người đàn ông quanh năm sống với núi rừng.
Trước khi chìm vào giấc ngủ sâu, bạn vẫn kịp cảm nhận nhịp sống của làng qua tiếng dế, tiếng gió, tiếng chó sủa xa xa, để sớm mai khoan khoái thức dậy trong làn sương mỏng và mùi khói bếp nhẹ nhàng len qua khe sàn.
Dù có bản sắc riêng, song làng của người Xơ Đăng và Ba Na đều có điểm chung là hài hòa cùng thiên nhiên, giàu bản sắc văn hóa và có cơ hội để phát triển du lịch cộng đồng. Du khách đến làng không chỉ để ngắm nhìn, mà để sống thật chậm, thật an nhiên, để hiểu rằng giữa nhịp sống hiện đại vẫn còn những cộng đồng đang gìn giữ bản sắc bằng sự bền bỉ và niềm tự hào sâu sắc.
Nếu bạn đang tìm một nơi để “chữa lành”, để chạm vào một nền văn hóa thuần khiết, để cảm nhận những vẻ đẹp không phô trương, không ồn ào nhưng lặng lẽ chạm tới tâm hồn, hãy lắng nghe lời mời của đại ngàn, dành một ngày đến các bản làng của người Xơ Đăng và Ba Na. Bạn sẽ có một hành trình - hai sắc thái không thể nào quên .
