Cao gắm - Bài thuốc từ rừng sâu

Cây "giữ sức cho xương cốt"

Cao gắm được chế biến từ cây gắm, một loại dây leo thân gỗ mọc hoang trong rừng, thường sinh trưởng dưới tán cây lớn, phân bố nhiều ở các tỉnh Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên…

Trong tri thức dân gian, người Tày gọi đây là loại cây “giữ sức cho xương cốt” vì có tác dụng khu phong, trừ thấp, giải độc, tiêu viêm. Rễ và thân cây thường dùng để giảm đau, trừ phong tê thấp, chữa sốt rét, huyết áp cao, hỗ trợ điều trị bệnh gout. Lá gắm giã nát còn dùng đắp vết thương do rắn cắn.

Đồng bào lựa chọn thu hái những dây gắm từ 4-5 tuổi là thời điểm nấu cao tốt nhất, đem về rửa sạch, phơi khô, chặt nhỏ thân và rễ, rồi cho vào nồi lớn ninh liên tục ít nhất 3 ngày 3 đêm. Nước sắc được chắt lọc nhiều lần, sau đó cô đặc đến khi chuyển thành dạng sánh, dẻo, có màu nâu đỏ hoặc đen. Quy trình này không có công thức chuẩn viết trên giấy. Mọi thứ phụ thuộc vào “mắt nghề”, từ việc điều chỉnh lửa, thời gian nấu, đến độ cô đặc. Người có kinh nghiệm chỉ cần nhìn màu cao, ngửi mùi, hoặc thử độ dẻo là biết đạt hay chưa. Trong quy trình này, tri thức tộc người thể hiện rõ là sự tích lũy kinh nghiệm qua nhiều thế hệ, được truyền miệng trong gia đình, dòng họ. Bà Hoàng Thị Dung, ở thôn Liêm, xã Khánh Yên, tỉnh Lào Cai có thâm niên nấu cao gắm gần 20 năm cho biết, 1 tạ dây gắm chỉ nấu được 6-7kg cao. Thành phẩm có vị hơi đắng nhưng khi pha nước uống thay trà có tác dụng rất tốt.

Từ bài thuốc gia truyền đến sản phẩm hàng hóa

Ngày nay, những bệnh lý như: Gout, thoái hóa khớp, viêm khớp… liên quan đến tuổi tác và lối sống đang gia tăng nhanh trong xã hội. Vì thế, với các công dụng quý, cao gắm đã không còn chỉ là bài thuốc trong bản làng, mà trở thành một lựa chọn bổ trợ nhằm giảm tác dụng phụ của thuốc tây, kéo dài khả năng vận động và tìm kiếm giải pháp bền vững hơn cho các bệnh mạn tính. Khi nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người sống ở thành thị tăng lên, cao gắm đã trở thành sản phẩm hàng hóa, được đóng gói, phân phối rộng rãi. Hiện nay, ở một số vùng đồng bào dân tộc Tày, cao gắm đang đi theo một lộ trình từ khai thác tự nhiên chuyển sang trồng và bảo tồn có kiểm soát; Từ nấu thủ công chuyển sang từng bước chuẩn hóa quy trình chế biến; Từ bài thuốc gia truyền trở thành sản phẩm thương mại, vừa đáp ứng nhu cầu của người bệnh sử dụng Đông -Tây y kết hợp nhằm nâng cao hiệu quả điều trị, vừa tạo ra việc làm, thu nhập cho đồng bào dân tộc Tày.

Theo Bộ Y tế, cả nước có hơn 5.000 loài cây thuốc và gần 1.300 bài thuốc dân gian đang được lưu giữ trong cộng đồng các dân tộc. Vấn đề là làm sao biến những tri thức này thành sản phẩm có giá trị kinh tế, thay vì chỉ tồn tại trong phạm vi địa phương, tộc người. Quá trình đó không thể diễn ra tự phát mà phải nằm trong một chiến lược lớn hơn của Nhà nước, đó là phát triển dược liệu thành ngành kinh tế, hình thành chuỗi giá trị từ nuôi trồng - chế biến - tiêu thụ, trọng tâm là tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nơi sở hữu diện tích rừng lớn của cả nước. Đặt trong bối cảnh đó, cao gắm không còn là một sản phẩm nhỏ lẻ, mà là một mắt xích trong chiến lược phát triển kinh tế dược liệu. Nếu được đầu tư phát triển, nó hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm hỗ trợ điều trị có giá trị. Việc này rất phù hợp với chủ trương của Đảng, Nhà nước là thúc đẩy nghiên cứu, sản xuất, và ứng dụng y học cổ truyền vào thực tiễn chăm sóc sức khỏe nhân dân.

Từ một loài dây leo nơi rừng sâu, qua bàn tay và kinh nghiệm của đồng bào, cao gắm trở thành sản phẩm mang giá trị y học và văn hóa tộc người. Nó là một lát cắt tiêu biểu cho cách tri thức tộc người bước vào thời đại mới. Trong một thế giới mà y học hiện đại phát triển nhanh chóng, sự tồn tại của cao gắm minh chứng rằng tri thức dân gian nếu được nhìn nhận đúng, đầu tư thỏa đáng sẽ trở thành nguồn lực chiến lược, góp phần thúc đẩy sự nghiệp chăm sóc sức khỏe nhân dân và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.