Chàng Slaw - Nghề thủ công độc đáo của người Nùng Dín

Không ai biết rõ nghệ thuật trang trí trên giấy của người Nùng Dín xuất hiện từ khi nào, nhưng trải qua thời gian, nó vẫn tồn tại trong đời sống tâm linh của mọi gia đình và cộng đồng người Nùng Dín ở xã Mường Khương, tỉnh Lào Cai.

Đối với người Nùng Dín, nghệ thuật đỉnh cao của tranh cắt giấy được thể hiện chủ yếu ở đám hiếu. Đây là lễ vật dâng người quá cố, có ý nghĩa như một món quà thể hiện lòng hiếu thảo mà con cháu dành cho cha mẹ, ông bà khi trở về thế giới bên kia. Theo quan niệm của người Nùng Dín, con người có linh hồn, khi người chết hồn sẽ lìa khỏi xác, nhưng vẫn tồn tại ở một thế giới siêu nhiên và có ảnh hưởng tới người còn sống. Hồn người chết có thể quay về thăm gia đình, phù hộ cho con cháu làm ăn phát đạt, sống mạnh khoẻ, bình an và ngược lại,… 

Chính vì vậy, việc tổ chức làm ma cho người qua đời là hết sức quan trọng và cần thiết đối với người Nùng Dín. Đây cũng là một hình thức báo đáp công ơn của con cháu đối với cha mẹ, ông bà. Khi ông (bà), cha (mẹ) mất đi, ngoài việc xót thương, con cháu phải chuẩn bị tài sản cho người quá cố, như nhà táng, cột tiền, cục vàng, cục bạc, con ngựa, để mong người thân của mình khi sang thế giới bên kia, sẽ có một cuộc sống đầy đủ, hạnh phúc hơn ở trần gian, thoả mãn được ước vọng của cả người sống và người đã chết,...

Bộ tranh cắt giấy truyền thống của người Nùng Dín cơ bản gồm 5 loại chính: nhà táng, cây tiền, con ngựa và hai loại chỉ vần (chỉ vần ngồi, chỉ vần đứng), có ý nghĩa tương tự như những bức trướng của người Kinh ngày nay. Trong đó, nhà táng được xem là lễ vật quan trọng và công phu nhất, đòi hỏi kỹ thuật cao cũng như sự tỉ mỉ của người nghệ nhân. Theo ông Vàng Thung Chúng, nghệ nhân người Nùng Dín ở thôn Tùng Lâu, xã Mường Khương cho biết: "Việc tiến hành làm nhà táng (nhà lầu) cục vàng, cục bạc cho người quá cố không phải con cháu, gia đình nào cũng làm hoành tráng được. Vì làm nhà táng hết sức cầu kỳ, tốn nhiều thời gian, công sức và nguyên vật liệu như giấy, gỗ, giang, tre... Do vậy, chỉ gia đình đông anh em và có điều kiện kinh tế mới có thể làm cho cha mẹ những cục vàng, cục bạc và nhà lầu ba tầng, cây tiền bảy tầng".

Nhà táng và cây tiền thường do một nhóm nghệ nhân điêu luyện trong nghề đảm nhiệm, để có thể làm nhanh cho kịp tang lễ. Thường trong nhóm nghệ nhân có từ 5 - 7 người. Một người đứng đầu chịu trách nhiệm kỹ thuật thao tác tổng thể mọi công đoạn, quy trình của tranh cắt giấy, những người còn lại tùy theo sở trường chuyên sâu được phân công làm việc khác như gấp giấy, đan cốt đục hoa văn... 

Ngoài những nghệ nhân chính, có khi phải cần sự hỗ trợ của cả chục người khác để làm các việc phụ liên quan, mới có thể hoàn tất trong thời gian ngắn nhất phục vụ đám tang. Hoa văn trên nhà táng vô cùng phong phú và tinh xảo. Mái nhà được dán hoa văn hình ngói máng, đục từ giấy màu đen; diềm mái tầng một, tầng hai là những họa tiết hình đèn. Phía trước nhà táng có cửa ra vào tượng trưng, làm bằng giấy màu; phía trên dán gương giấy màu vàng, ô cửa hình vuông dán giấy đỏ. Mỗi chi tiết trên nhà táng đều xuất phát từ khát vọng của con người và sự sáng tạo của nghệ nhân.

Tranh cắt giấy được làm chủ yếu theo hai cách, một là đục trực tiếp trên khổ giấy, hai là đục tranh theo các khuôn mẫu có trước. Các họa tiết hoa văn liên tục với nhau theo nhiều hình dáng, thường đục cả tập giấy dày nhiều lớp nên lưỡi đục phải sắc, thao tác khéo léo, tinh tế, tránh rách hỏng, sẽ bỏ phí cả tập. Tùy thuộc vào từng loại hoa văn mà nghệ nhân sử dụng từng loại công cụ dao kéo cật nứa, dùi, đục, búa... cho thuận tiện và phù hợp để tạo ra các hoa văn sắc nét, tinh tế.

Nghệ thuật sử dụng màu sắc trên tranh cắt giấy của người Nùng Dín tại xã Mường Khương có những đặc điểm riêng biệt, từ kỹ thuật pha chế và nhuộm màu cho tới việc phối màu tạo nên bức tranh tổng thể sinh động, hài hòa. Sau khi đục, cắt chạm trổ là đến cài xen các bức chạm trổ tranh giấy màu để trang trí: dỡ từng lớp tranh ra khỏi tập giấy, dán bồi lên một lớp giấy màu khác đối lập với màu tranh để tạo màu sắc hài hòa giữa gam nóng - lạnh mà không bị lòe loẹt. 

Những mô típ hoa văn trang trí trên nhà táng giấy đã khắc họa những ý niệm của con người về thế giới cõi âm mà họ tưởng tượng ra. Hoa văn trang trí theo từng cung bậc của các tầng nhà táng là biểu tượng cho vạn vật gắn bó gần gũi trên phương diện đời sống sinh hoạt, sản xuất của người Nùng như chim chóc, muông thú rừng, trâu, bò, lợn, gà, con cá, con cua, nhà cửa, công cụ lao động sản xuất như cày bừa, cuốc xẻng... thể hiện thế giới quan mang đặc trưng thẩm mỹ của người Nùng.

Nghệ thuật tranh cắt giấy của người Nùng Dín (Lào Cai) là một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, chứa đựng cốt lõi văn hóa và đời sống tinh thần của đồng bào nơi biên giới. Trước đây, tại các bản làng như Mường Khương, Bản Lầu, Bản Sen, các đội nghệ nhân chuyên làm tranh cắt giấy phát triển rất mạnh mẽ để phục vụ tang lễ cho cộng đồng, thể hiện lòng hiếu thảo và khát vọng sống đủ đầy. Tuy nhiên, trước những thay đổi của đời sống xã hội, di sản này đang đứng trước nguy cơ mai một khi số người am hiểu nghề ngày càng ít đi, và việc lạm dụng giấy màu công nghiệp thay cho giấy nhuộm thực vật truyền thống làm mất dần nét đặc trưng vốn có.

Nhận thức được tầm quan trọng đó, cuối năm 2013, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận nghề làm tranh cắt giấy của người Nùng Dín là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu này trở thành động lực to lớn để chính quyền và người dân cùng chung tay bảo tồn, truyền dạy cho thế hệ trẻ. Trong bối cảnh vùng biên cương đổi mới từng ngày, việc gìn giữ hồn cốt văn hóa này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, giúp khẳng định bản sắc riêng và khẳng định sức sống bền chặt, gắn kết của con người vùng cao nơi phên giậu Tổ quốc./.