"Cuốn lịch mùa vụ" không có chữ viết của người Thái

Trao đổi với báo chí, ông Nguyễn Viết Hưng, Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Sơn La chia sẻ: Nếu mỗi dân tộc đều sở hữu một cuốn sách riêng ghi lại tri thức về thiên nhiên thì với người Thái ở tỉnh Sơn La, cuốn sách ấy không được viết bằng giấy mực mà được lưu giữ trong ký ức cộng đồng, người dân. Đó là lịch mùa vụ, hệ thống tri thức dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ, giúp người dân xác định thời điểm làm đất, gieo mạ, cấy lúa, phát nương, trồng ngô, thu hoạch và chuẩn bị cho một chu kỳ sản xuất mới.

Ở vùng lòng chảo Mường La, Thuận Châu, Quỳnh Nhai, Yên Châu, Phù Yên, Mộc Châu, Mai Sơn (tỉnh Sơn La), nơi người Thái cư trú từ hàng trăm năm trước, sản xuất nông nghiệp luôn gắn bó mật thiết với điều kiện tự nhiên. Không có các thiết bị dự báo thời tiết hiện đại như ngày nay, cha ông người Thái đã quan sát bầu trời, cây cỏ, nguồn nước và tập tính của muông thú để nhận biết quy luật vận động của thiên nhiên. Từ những quan sát ấy, họ hình thành nên một “lịch sinh thái”, trong đó mỗi dấu hiệu của tự nhiên đều mang một thông điệp về thời vụ.

Người Thái thường nói rằng muốn được mùa trước hết phải “đọc đúng ý của trời”. Ý trời không phải điều huyền bí mà là sự thay đổi của thời tiết và môi trường. Khi hoa ban bắt đầu bung nở trắng các triền núi, khi những cơn mưa đầu mùa xuất hiện, khi dòng suối đầy nước hơn sau mùa khô, đó cũng là lúc người dân chuẩn bị làm đất và gieo mạ. Sự chuyển mình của thiên nhiên trở thành chiếc đồng hồ sinh học báo hiệu một vụ mùa mới.

Trong đời sống sinh hoạt của người Thái, lịch mùa vụ giúp xác định thời gian sản xuất, đồng thời còn phản ánh cách ứng xử hài hòa với môi trường. Mỗi công đoạn đều được thực hiện theo nhịp điệu của đất trời. Người dân không gieo trồng quá sớm khi đất chưa đủ độ ẩm, cũng không chậm trễ để bỏ lỡ thời điểm thuận lợi. Chính sự tôn trọng quy luật tự nhiên ấy đã góp phần duy trì độ phì của đất, sử dụng hiệu quả nguồn nước và giảm thiểu rủi ro do thời tiết.

Điều đặc biệt là tri thức ấy không được truyền qua trường lớp mà qua đời sống hằng ngày. Từ khi còn nhỏ, những đứa trẻ người Thái đã theo cha mẹ ra đồng, lên nương. Chúng học cách quan sát màu mây, hướng gió, mực nước trong khe suối, tiếng chim gọi bạn hay thời điểm cây rừng thay lá. Người già không giảng giải bằng lý thuyết mà chỉ vào từng dấu hiệu của thiên nhiên và kể cho con cháu nghe kinh nghiệm của ông bà. Qua năm tháng, những bài học ấy trở thành vốn sống, giúp mỗi thế hệ hiểu hơn về quê hương mình.

Lịch mùa vụ của người Thái cũng gắn chặt với hệ thống lễ nghi nông nghiệp. Trước khi bước vào vụ cấy, nhiều nơi vẫn duy trì các nghi lễ cầu mưa, cầu mùa, cầu cho cây lúa sinh trưởng tốt. Sau mùa thu hoạch, cộng đồng tổ chức các nghi lễ tạ ơn trời đất và tổ tiên vì đã ban cho vụ mùa no đủ. Những nghi lễ ấy mang ý nghĩa tín ngưỡng, đặc biệt còn giáo dục con người biết trân trọng thiên nhiên, sử dụng tài nguyên một cách tiết kiệm và có trách nhiệm.

Ông Quàng Văn Tịch, nguyên Quyền Hiệu trưởng Trường Cán bộ công tác dân tộc, Ủy ban Dân tộc (nay là Bộ Dân tộc và Tôn giáo) chia sẻ: Lịch mùa vụ của người Thái là một dạng tri thức địa phương có giá trị khoa học cao. Đó là kết quả của quá trình quan sát lâu dài, kiểm chứng qua nhiều thế hệ và được điều chỉnh để phù hợp với điều kiện sinh thái của từng vùng. Dù không được thể hiện bằng những công thức hay số liệu khí tượng, nhưng nhiều kinh nghiệm dân gian về thời tiết, nguồn nước và chu kỳ sinh trưởng của cây trồng vẫn có giá trị tham khảo trong sản xuất nông nghiệp hiện nay.

Thực tế cho thấy, nhiều hộ nông dân ở tỉnh Sơn La vẫn kết hợp kinh nghiệm truyền thống với tiến bộ khoa học kỹ thuật. Họ theo dõi dự báo thời tiết, sử dụng giống mới, áp dụng cơ giới hóa nhưng vẫn quan sát những dấu hiệu của tự nhiên trước khi xuống giống. Chính sự kết hợp giữa tri thức địa phương và khoa học hiện đại giúp nâng cao hiệu quả sản xuất, đồng thời giảm thiểu những rủi ro do biến đổi khí hậu.

Tuy nhiên, quá trình phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ và hiện đại hóa cũng đang đặt ra không ít thách thức đối với việc bảo tồn lịch mùa vụ truyền thống. Nhiều người trẻ ít có điều kiện gắn bó với đồng ruộng, trong khi sự thay đổi bất thường của khí hậu khiến một số dấu hiệu tự nhiên không còn xuất hiện theo quy luật như trước. Nếu không được ghi chép, nghiên cứu và truyền dạy, nhiều kinh nghiệm quý có nguy cơ mai một cùng với các thế hệ cao tuổi.

Nhận thức được giá trị của tri thức địa phương, nhiều địa phương ở tỉnh Sơn La đã đưa nội dung bảo tồn văn hóa truyền thống gắn với phát triển nông nghiệp bền vững vào các chương trình phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Nhiều nghệ nhân, già làng và Người có uy tín được mời tham gia truyền dạy kinh nghiệm sản xuất, chia sẻ những hiểu biết về lịch mùa vụ, phong tục canh tác và kỹ thuật sử dụng nguồn nước. Và đây không chỉ là hoạt động bảo tồn văn hóa, đặc biệt còn góp phần nâng cao khả năng thích ứng của cộng đồng trước những biến động của môi trường.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang được đẩy mạnh, việc số hóa tri thức địa phương về lịch mùa vụ cũng mở ra nhiều cơ hội mới. Những câu chuyện, kinh nghiệm, dấu hiệu tự nhiên và phương pháp canh tác của người Thái có thể được ghi chép, xây dựng thành cơ sở dữ liệu số, phim tài liệu, học liệu điện tử hoặc bản đồ tri thức cộng đồng. Điều này sẽ giúp lưu giữ lâu dài vốn tri thức quý báu, đồng thời còn tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận dễ dàng hơn.

Và xét ở quan điểm khoa học phát triển, lịch mùa vụ còn là nguồn tài nguyên văn hóa phục vụ du lịch trải nghiệm. Nhiều du khách tìm đến tỉnh Sơn La không chỉ để ngắm cảnh, đặc biệt còn mong muốn được cùng người dân xuống đồng cấy lúa, lên nương thu hoạch ngô, tìm hiểu cách nhận biết thời vụ qua dấu hiệu của thiên nhiên và lắng nghe những câu chuyện về tri thức canh tác truyền thống. Khi được tổ chức bài bản, những trải nghiệm ấy sẽ góp phần gia tăng giá trị cho du lịch cộng đồng, đồng thời tạo thêm sinh kế cho người dân địa phương.

Trong quá trình phát triển của vệ tinh quan sát, trí tuệ nhân tạo và các mô hình dự báo khí tượng hiện đại, lịch mùa vụ của người Thái vẫn nhắc nhở chúng ta về một chân lý giản dị, đó là muốn phát triển bền vững, con người cần biết lắng nghe thiên nhiên. Những kinh nghiệm được đúc kết từ hoa ban nở, tiếng chim gọi mùa hay dòng nước đầu nguồn không đối lập với khoa học, mà bổ sung cho khoa học bằng góc nhìn của những cộng đồng đã sống hài hòa với môi trường qua hàng trăm năm.

Có lẽ, giá trị lớn nhất của lịch mùa vụ không nằm ở việc xác định chính xác ngày gieo hạt hay thu hoạch, và ở triết lý sống mà nó gửi gắm. Đó là sự kiên nhẫn chờ đúng thời điểm, là thái độ tôn trọng quy luật tự nhiên và là niềm tin rằng con người chỉ có thể gặt hái thành quả khi biết đồng hành cùng đất trời.

Và mỗi mùa hoa ban nở trắng núi rừng tỉnh Sơn La, khi những cánh đồng lại rộn ràng bước chân xuống vụ mới, người Thái vẫn lặng lẽ mở cuốn lịch của riêng mình. Không có những con số in trên giấy, chỉ có màu của mây trời, nhịp chảy của dòng suối và ký ức, kinh nghiệm được trao truyền qua bao thế hệ. Chính cuốn lịch không lời ấy đã góp phần làm nên bản sắc văn hóa của người Thái và trở thành một di sản tri thức quý báu, cần được gìn giữ, nghiên cứu và phát huy trong hành trình xây dựng nền nông nghiệp sinh thái, hiện đại và bền vững./.