Tri thức sản xuất nông nghiệp của người Cơ-tu trên dãy Trường Sơn

Nông lịch gắn với chu kỳ tự nhiên

Người Cơ-tu sinh sống lâu đời ở các vùng núi cao như Tây Giang, Đông Giang, Nam Giang (trước thuộc tỉnh Quảng Nam, nay thuộc TP. Đà Nẵng) đã tích lũy được một hệ thống tri thức tộc người phong phú về sản xuất nông nghiệp. Đó không chỉ là kinh nghiệm trồng trọt, chăn nuôi mà còn là cách ứng xử hài hòa với thiên nhiên. Trong kho tàng ấy, nông lịch giữ vai trò trung tâm, chi phối gần như toàn bộ đời sống lao động, sinh hoạt và văn hóa của cộng đồng.

Già làng Bríu Pố, 77 tuổi, ở thôn Arớh, xã Tây Giang cho biết, nông lịch của người Cơ-tu dựa theo Âm lịch, gắn với chu kỳ vận động của mặt trăng và được chia thành bốn mùa rõ rệt. Mỗi mùa ứng với những công việc cụ thể, được truyền từ đời này sang đời khác bằng trí nhớ và kinh nghiệm. Mùa xuân bắt đầu phát rẫy; mùa hè đốt rẫy, tỉa lúa; mùa thu thu hoạch lúa ba trăng; mùa đông thu hoạch lúa mùa kết hợp săn bắt. Nhịp sản xuất vận hành theo tự nhiên, không tách rời rừng núi, sông suối và thời tiết.

Ễnh ương - “sứ giả” của vùng đất phì nhiêu

Trong tri thức dân gian của người Cơ-tu, việc chọn đất làm rẫy có ý nghĩa quyết định. Đồng bào thường tìm những khu rừng già, đất tơi xốp, nhiều mùn. Nhưng dấu hiệu quan trọng hơn cả lại đến từ tự nhiên: sự xuất hiện của ễnh ương.

Theo kinh nghiệm lâu đời, nơi nào có nhiều ễnh ương sinh sống, nơi đó đất có độ ẩm cao, giữ nước tốt, cây trồng dễ phát triển. Ngược lại, nơi ít ễnh ương thường khô cằn, khó canh tác. Chính vì vậy, người Cơ-tu xem ễnh ương là “sứ giả” báo hiệu đất lành, mang lại mùa màng bội thu và cuộc sống no đủ.

Bên cạnh đó, họ còn kết hợp xem ngày theo chu kỳ mặt trăng. Chặt cây vào lúc trăng khuyết để tránh mọt, trồng sắn từ ngày 10 đến 20 Âm lịch để đạt năng suất cao. Những kinh nghiệm này được đúc kết qua nhiều thế hệ, trở thành “la bàn” dẫn dắt sản xuất.

Nhà Zơng và đời sống cộng đồng nơi nương rẫy

Gắn liền với nương rẫy là nhà Zơng - không gian sinh hoạt đặc trưng giữa rừng. Zơng nhỏ, dựng bằng vật liệu tự nhiên nhưng đầy đủ chức năng: chứa lúa, nghỉ ngơi, nấu ăn, đan lát, cất giữ công cụ và vũ khí săn bắt.

Trong mùa làm rẫy, đàn ông thường ở lại Zơng dài ngày để trông coi mùa màng, săn bắt, hái lượm. Các khu Zơng cách nhau bởi đồi, suối nhưng vẫn gắn kết chặt chẽ. Người Cơ-tu luôn hỗ trợ nhau trong sản xuất và đời sống.

Nổi bật là văn hóa “chia phần”. Mọi sản vật đều được chia đều cho các nóc Zơng, không bỏ sót ai, kể cả người đã mất chưa lâu hay thai nhi trong bụng mẹ. Đây là nét đẹp nhân văn sâu sắc, thể hiện tinh thần cộng đồng bền chặt.

Những buổi tụ họp ăn uống tại Zơng giúp người dân thư giãn sau lao động, đồng thời gắn kết tình làng nghĩa xóm.

Zơng còn là nơi truyền dạy tri thức truyền thống. Người già hướng dẫn con cháu săn bắt, đan lát, chế tác nhạc cụ, kể chuyện về nguồn gốc tộc người. Văn hóa được gìn giữ qua từng thế hệ.

Người Cơ-tu cũng có kinh nghiệm làm ruộng bậc thang từ lâu đời. Những thửa ruộng như ở Axan là kết quả của sự cần cù và tri thức tích lũy hàng trăm năm. Mỗi mùa thu hoạch, lễ mừng lúa mới được tổ chức để tạ ơn thần linh, Yàng.

Giá trị bền vững của nông lịch 

Nông lịch quy định thời gian tỉa lúa, lấy mật ong, săn bắt, làm rượu. Nghi thức tỉa lúa luôn bắt đầu bằng việc chủ làng tỉa những hạt đầu tiên, sau đó mới đến các gia đình.

Ngày nay, dù thực hiện định canh định cư, giảm dần làm rẫy, nhưng người Cơ-tu vẫn giữ nông lịch trong sản xuất. Họ kết hợp kinh nghiệm truyền thống với hướng dẫn của ngành nông nghiệp để nâng cao năng suất.

Nông lịch vì thế không chỉ là lịch sản xuất, mà là kết tinh của tri thức, văn hóa và niềm tin. Trong đó, hình ảnh ễnh ương - “sứ giả của đất lành” vẫn là biểu tượng sinh động cho cách người Cơ-tu lắng nghe thiên nhiên để gìn giữ cuộc sống bền vững trên dãy Trường Sơn.