Biểu tượng áo dài trong mỹ thuật tạo hình tượng Đức Mẹ tại Việt Nam từ góc nhìn văn hóa

Từ khóa: Đức Mẹ mặc áo dài; Mỹ thuật tạo hình Công giáo; Hội nhập văn hóa; Ký hiệu học văn hóa; Bản sắc Ki-tô giáo Việt Nam; Đức Mẹ La Vang.

1. Đặt vấn đề

Tiến trình truyền giáo của Ki-tô giáo vào Việt Nam kể từ thế kỷ XVI không chỉ là một chương lịch sử về sự lan tỏa niềm tin tôn giáo, mà còn là một cuộc đối thoại, tương tác và hội nhập văn hóa sâu sắc giữa một hệ giá trị có nguồn gốc Trung Đông - Tây phương và một nền văn hóa địa phương Đông Á mang đậm dấu ấn nông nghiệp lúa nước. Trong không gian tương tác phức tạp đó, mỹ thuật thánh giáo đóng vai trò như một chiếc cầu nối thị giác, chuyển hóa các khái niệm thần học siêu việt, trừu tượng thành những hình tượng cảm tính, gần gũi với thế giới quan và tâm thức thẩm mỹ của người địa phương.

Trong giai đoạn đầu của công cuộc truyền giáo, các giáo sĩ Dòng Tên và Dòng Đa Minh mang theo các tác phẩm hội họa, điêu khắc mang đậm phong cách Phục hưng, Baroque hoặc Tân Cổ điển. Những tác phẩm này định hình một Đức Mẹ Maria mang nhân chủng Âu châu với mũi cao, mắt sâu, y phục gồm áo chiton và áo choàng palla trùm đầu theo quy thức Do Thái - La Mã cổ đại. Tuy nhiên, để đức tin Công giáo có thể cắm rễ sâu vào lòng một dân tộc có truyền thống sùng bái tính nữ và tín ngưỡng thờ Mẫu lâu đời, nghệ thuật Công giáo tại Việt Nam đã trải qua một cuộc chuyển hóa ngoạn mục về mặt ký hiệu học thị giác.

Sự xuất hiện của hình tượng Đức Mẹ mặc áo dài, mà đỉnh cao mang tính lịch sử là mẫu tượng Đức Mẹ La Vang được Hội đồng Giám mục Việt Nam chính thức phê chuẩn vào cuối thế kỷ XX, chính là chỉ dấu tiêu biểu nhất cho hiện tượng hội nhập văn hóa này. Đứng từ góc nhìn văn hóa học, nhân học tôn giáo và ký hiệu học, bài viết này đi sâu phân tích cách thức biểu tượng áo dài được thánh hóa để trở thành phương tiện chuyên chở ý niệm thần học, đồng thời lý giải cơ chế tâm lý - xã hội giúp hình tượng này được tiếp nhận một cách tự nhiên, trang trọng trong đời sống tâm linh của người Công giáo Việt Nam.

2. Phân tích biểu tượng áo dài trong mỹ thuật tạo hình Đức Mẹ

Áo dài không chỉ dừng lại ở vai trò quốc phục, mà trong không gian điêu khắc thánh giáo, trở thành một thứ ngôn ngữ biểu đạt thần học sâu sắc qua ba phương diện: Màu sắc - chất liệu; Đường nét điêu khắc; Họa tiết tích hợp.

2.1. Ngôn ngữ của màu sắc và chất liệu thần học

Trong tạo hình Đức Mẹ mặc áo dài tại Việt Nam, việc lựa chọn màu sắc tuân thủ chặt chẽ các đặc tính thần học Công giáo nhưng được bộ lọc thẩm mỹ Việt Nam dung hòa.

Màu trắng (Bạch y) biểu thị cho đặc ân Vô nhiễm Nguyên tội và sự tinh tuyền tuyệt đối của Đức Mẹ. Khi tà áo dài trắng thướt tha được thể hiện trên chất liệu đá trắng non nước hoặc gỗ mít sơn trắng, nó vừa gợi lên hình ảnh thanh tao, trong sáng của người thiếu nữ Việt Nam, vừa nâng cấp hình ảnh đó thành một sự thánh thiện siêu phàm, không tỳ ố.

Màu xanh dương (Xanh lục thủy) là màu sắc mang tính quy điển của Đức Mẹ trong mỹ thuật phương Tây (biểu tượng của vương quyền thiên quốc và trời cao). Khi chuyển thể sang tà áo dài Việt Nam, màu xanh này thường được các nghệ nhân làm dịu đi, mang sắc xanh nhẹ nhàng như màu xanh của lũy tre, dòng nước làng quê. Nó mang lại cảm giác bình an, an ủi, phù hợp với tâm lý của một cộng đồng giáo dân vốn có gốc gác từ nền văn minh nông nghiệp lúa nước.

Màu vàng và gấm hoàng cung được sử dụng phổ biến nhất trong các đại tượng Đức Mẹ La Vang với tư cách là Nữ vương. Chiếc áo dài bằng gấm thêu hoa văn cung đình, kết hợp với khăn vành dây màu vàng biến Đức Mẹ thành một mệnh phụ cao quý, một bậc mẫu nghi thiên hạ theo thẩm mỹ vương quyền Việt Nam. Màu vàng ở đây vừa là biểu tượng của vinh quang Thiên Quốc, vừa là màu của long bào, của sự tôn kính tối thượng mà người Việt dành cho đấng thiêng liêng.

2.2. Đường nét điêu khắc và nguyên lý nhu thùy buông rủ

Khác hoàn toàn với các nếp gấp dày dặn, khúc chiết, tạo khối cơ bắp hoặc góc cạnh sắc sảo trong điêu khắc Gothic hay Baroque phương Tây, tà áo dài trong điêu khắc tượng Đức Mẹ Việt Nam tuân theo nguyên lý nhu thùy, mềm mại, uyển chuyển và kín đáo.

Khối điêu khắc được xử lý bằng những đường lượn dài, chạy liên tục từ cổ áo, qua bờ vai thon thả và buông rủ thẳng xuống tận gót chân. Sự kín kẽ của chiếc áo dài xẻ hông nhưng được tạc phủ kín hai chân đảm bảo sự trang nghiêm tuyệt đối trong phụng vụ. Các nghệ nhân tài hoa như trong các bức phù điêu gỗ hoặc tượng đúc đồng đã khéo léo tạo ra những nếp lượn sóng nhẹ ở gấu áo, tạo cảm giác Đức Mẹ như đang ngự trị, đang hiển linh một cách nhẹ nhàng giữa trần gian chứ không phải là một khối đá bất động, lạnh lẽo trên bệ thờ. Sự uyển chuyển này đồng điệu với nét uốn lượn mang tính truyền thống của mỹ thuật Á Đông như hình mây cuốn, sóng nước giúp xóa bỏ khoảng cách lạnh lùng giữa thần linh và nhân loại.

2.3. Sự tích hợp hoa văn địa phương và sự chiếm lĩnh không gian ký hiệu

Trên tà áo dài của Đức Mẹ, đặc biệt là trong các tác phẩm tranh sơn mài tôn giáo của các danh họa hay các bức tượng gỗ cao cấp, các nghệ nhân thường khéo léo chạm khắc các họa tiết hoa văn cổ truyền của dân tộc như: hoa sen, hoa mai, hoa đào. Hoa sen biểu tượng truyền thống của sự thanh cao, gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn. Hoa sen vốn mang đậm dấu ấn Phật giáo, nhưng khi đặt vào tà áo dài của Đức Mẹ, nó được tái mã hóa để diễn tả một cách hoàn hảo ý niệm thần học về sự Vô nhiễm Nguyên tội và lòng khiêm nhường của Đức Mẹ. Hoa mai, hoa đào và các chữ cách điệu (Thọ, An) là các ký hiệu vốn thuộc hệ hình văn hóa Tam giáo (Phật - Lão - Nho) được đưa vào y phục của một vị thánh Công giáo không phải là một sự lắp ghép cơ học. Đây là một minh chứng của sự hội nhập văn hóa đỉnh cao, Ki-tô giáo đã chiếm lĩnh và sử dụng các biểu tượng tốt đẹp sẵn có của nền văn hóa địa phương để diễn tả các nhân đức Công giáo, tạo nên một sự hài hòa, gắn kết văn hóa sâu sắc.

3. Sự tương đồng tâm lý và sự khác biệt thần học với tín ngưỡng thờ mẫu

Đứng từ góc độ nhân học tôn giáo, sự tiếp nhận một cách tự nhiên và bền vững hình tượng Đức Mẹ mặc áo dài tại Việt Nam không thể tách rời khỏi nền tảng của tâm thức sùng bái tính nữ vốn là một hằng số văn hóa của cư dân nông nghiệp Đông Nam Á.

3.1. Sự tương đồng về mặt tâm lý và thẩm mỹ thị giác

Người Việt vốn tôn thờ các vị Mẫu thần cai quản các không gian tự nhiên (Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải). Trong nghi thức lên đồng của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ - Tứ phủ, trang phục đóng vai trò cốt lõi với những chiếc áo dài đa sắc (xanh, đỏ, trắng, vàng) tương ứng với các phủ.

Khi Ki-tô giáo du nhập, người Công giáo Việt Nam đã mang theo toàn bộ bộ lọc tâm lý sùng kính người Mẹ bao dung, che chở để hướng về Đức Mẹ Maria. Việc nghệ thuật thánh hóa khoác lên Đức Mẹ tà áo dài và khăn vành tạo ra một sự kích hoạt tâm lý học văn hóa mạnh mẽ. Người giáo dân khi nhìn vào thánh tượng Đức Mẹ La Vang đứng giữa núi rừng, mặc áo dài gấm, đầu đội khăn vành, tay bồng Chúa Hài Đồng, lập tức cảm nhận được sự che chở mẫu tử quen thuộc.

3.2. Sự khác biệt bản chất về mặt Thần học

Mặc dù có sự tương đồng về mặt thị giác và tâm lý học tiếp nhận, việc hội nhập văn hóa qua chiếc áo dài không làm xóa nhòa ranh giới giáo lý.

Về bản chất tối cao, đối với tín ngưỡng thờ Mẫu truyền thống, các Mẫu là những vị thần linh tự nhiên, có quyền năng tối thượng trực tiếp ban tài lộc, chữa bệnh ở cõi trần thế; đối với hình tượng Đức Mẹ mặc áo dài (Công giáo), Đức Mẹ Maria là một thụ tạo (con người thế trần), không phải là một thần linh hạ phàm. Mẹ có vị thế cao trọng nhờ ơn ban của Thiên Chúa và đóng vai trò Cầu bầu cho nhân loại trước Thiên Chúa.

Về y phục và nghi thức, đối với tín ngưỡng thờ Mẫu truyền thống, áo dài đa sắc mang tính nghi lễ lên đồng, phục vụ cho việc nhập hồn của các giá chầu; đối với hình tượng Đức Mẹ mặc áo dài (Công giáo), áo dài mang tính thánh giáo tĩnh lặng, biểu thị các đặc tính thần học cố định (Vô nhiễm, Hiền mẫu, Nữ vương Thiên quốc).

Về công năng tâm linh, đối với tín ngưỡng thờ Mẫu truyền thống, Hướng đến các nhu cầu thiết thực của cuộc sống hiện sinh (tài, lộc, sức khỏe); đối với hình tượng Đức Mẹ mặc áo dài (Công giáo), hướng đến sự an ủi trong đức tin, cứu rỗi linh hồn và dẫn đưa các tín hữu đến với Chúa Ki-tô (nhờ Mẹ đến với Chúa).

Sự phân định này giúp nhận ra rằng, hình tượng Đức Mẹ áo dài là một sự hội nhập văn hóa lành mạnh, dùng hình thức văn hóa địa phương để diễn tả một đức tin Ki-tô giáo thuần túy, chứ không phải là sự lai căng hay đồng hóa đức tin vào tín ngưỡng dân gian.

4. Giá trị thẩm mỹ và ý nghĩa định hình bản sắc công giáo Việt Nam

Thứ nhất, đóng góp vào kho tàng mỹ thuật tạo hình dân tộc

Sự kết hợp giữa quy thức nhân trắc học, giải phẫu học phương Tây (vốn là thế mạnh lâu đời của điêu khắc Công giáo) với đường nét ước lệ, nhu thùy, chú trọng vào chữ Thần của mỹ thuật truyền thống Á Đông đã khai sinh ra một dòng mỹ thuật thánh giáo độc đáo tại Việt Nam. Các pho tượng Đức Mẹ mặc áo dài không hề đơn điệu mà là sự thăng hoa của tư duy tạo hình. Trường phái này đã làm giàu thêm cho các loại hình nghệ thuật truyền thống như điêu khắc gỗ mít sơn son thếp vàng, đúc đồng bản địa và đặc biệt là nghệ thuật tranh sơn mài tôn giáo Việt Nam mà các thế hệ nghệ nhân tại các làng nghề đã kế thừa và phát triển từ phác thảo của các bậc tiền bối.

Thứ hai, định hình căn tính kép của Công giáo Việt Nam

Việc tự ý thức, sáng tạo và thể chế hóa hình tượng Đức Mẹ mặc áo dài gấm khăn vành chính là lời khẳng định mạnh mẽ về mặt văn hóa của cộng đồng Công giáo Việt Nam: Chúng tôi vừa là những Ki-tô hữu trọn thành với Giáo hội Hoàn vũ, vừa là những người Việt Nam yêu nước, gìn giữ và tôn vinh văn hóa dân tộc. Hình tượng này giúp xóa bỏ các định kiến, thúc đẩy sự hòa hợp tôn giáo trong khối đại đoàn kết dân tộc, chứng minh rằng đức tin Ki-tô giáo hoàn toàn có thể nói bằng ngôn ngữ và mặc lấy tâm hồn Việt Nam.

5. Những thách thức và phương hướng bảo tồn đương đại

Dù hình tượng Đức Mẹ mặc áo dài đã khẳng định được vị thế vững chắc trong tâm thức cộng đồng, bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển của xã hội công nghiệp đang đặt ra những thách thức mới cho dòng mỹ thuật tôn giáo này.

Thứ nhất, nguy cơ thương mại hóa và rập khuôn thẩm mỹ

Hiện nay, do nhu cầu thờ tự tăng cao, các xưởng đúc tượng công nghiệp đang sản xuất hàng loạt các mẫu tượng Đức Mẹ mặc áo dài với chất liệu nhựa composite kém chất lượng. Những tác phẩm này thường có đường nét thô kệch, tỷ lệ giải phẫu thiếu cân đối, diện mạo khuôn mặt bị trần tục hóa hoặc sao chép vô hồn. Điều này làm suy giảm nghiêm trọng tính thiêng và tính thẩm mỹ tinh tế của một tác phẩm mỹ thuật thánh.

Thứ hai, sự mơ hồ về quy chuẩn thiết kế

Một số nơi ứng dụng biểu tượng một cách cơ học và tùy tiện: cứ tạc tượng Đức Mẹ mặc áo dài là lại chắp vá thêm chiếc nón lá dân gian một cách khập khiễng lên các bộ áo gấm hoàng cung, hoặc xử lý tà áo dài bằng các đường xẻ hông quá cao mang tính thế tục, phá vỡ sự trang nghiêm, kín kẽ của một pho tượng thờ phụng công cộng.

Thứ ba, định hướng phát triển bền vững

Để bảo tồn và phát huy giá trị của di sản mỹ thuật tôn giáo này, cần có những giải pháp đồng bộ. Một là, hệ thống hóa quy chuẩn thẩm mỹ phụng vụ. Hội đồng Giám mục và các Ủy ban Phụng tự, Ủy ban Mỹ thuật Thánh cần đưa ra các định hướng chuyên sâu, phân định rõ ràng các mẫu tượng chuẩn mực như mẫu Đức Mẹ La Vang áo gấm khăn vành và đưa ra các tỷ lệ nhân trắc học phù hợp cho tượng thờ nhà thờ, tránh tình trạng chế tác tùy tiện, lai căng. Hai là, khuyến khích sáng tạo trên chất liệu truyền thống. Cần đẩy mạnh việc đặt hàng các nghệ nhân chế tác tượng Đức Mẹ áo dài trên các chất liệu mang đậm tâm hồn đất nước như gốm Bát Tràng, đá Non Nước, tranh sơn mài truyền thống, gỗ mít thủ công... Điều này vừa nâng cao giá trị nghệ thuật của tác phẩm, vừa hỗ trợ bảo tồn các làng nghề truyền thống của dân tộc.

6. Kết luận

Biểu tượng áo dài trong mỹ thuật tạo hình tượng Đức Mẹ tại Việt Nam là một chương đặc sắc, minh chứng cho sức sống mãnh liệt và khả năng hội nhập kỳ diệu của một tôn giáo phổ quát toàn cầu vào một không gian văn hóa bản địa cụ thể. Qua tà áo dài thướt tha mang đậm tính nữ dịu dàng và chiếc khăn vành hoàng gia trang trọng, Đức Mẹ Maria đã thực sự bước ra khỏi những bức tranh kính Gothic lộng lẫy nhưng xa xôi của phương Tây để mặc lấy dung mạo của một người Mẹ Việt Nam hiền từ, đồng hành cùng những thăng trầm của lịch sử dân tộc. Đứng từ góc nhìn văn hóa, hiện tượng này không chỉ làm phong phú thêm cho bức tranh mỹ thuật Công giáo thế giới, mà còn là một bài học mẫu mực về sự đối thoại văn hóa: nơi cái phổ quát gặp gỡ cái đặc thù, nơi niềm tin đức tin siêu việt được diễn đạt trọn vẹn và thăng hoa bằng chính những giá trị cốt lõi của quốc hồn, quốc túy Việt Nam.

* Học viện Báo chí và Tuyên truyền

Tài liệu tham khảo

1. Đỗ Quang Hưng, Tôn giáo và văn hóa trong sự phát triển xã hội ở Việt Nam, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2005.

2. Hội đồng Giám mục Việt Nam, Hội nhập văn hóa qua lịch sử Giáo hội Công giáo Việt Nam, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội, 2014.

3. Nguyễn Gia Thụy, Nghệ thuật tạo hình Công giáo Việt Nam từ góc nhìn biểu tượng học, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 4/2018.

4. Phan Phát Huồn, Lịch sử Giáo hội Công giáo Việt Nam (Tập 1 & 2), Cứu Thế Tùng Thư, Sài Gòn, 1965.

5. Trần Quốc Vượng, Văn hóa Việt Nam: Tìm tòi và Suy ngẫm, Nxb. Văn hóa Dân tộc, Hà Nội, 2000.

6. Vũ Ngọc Khánh, Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam, Nxb. Thanh Niên, Hà Nội, 2006.