Phát huy hệ giá trị văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số góp phần phát triển du lịch văn hóa, sinh thái

Từ khóa: Phát huy; Hệ giá trị văn hóa; Đồng bào dân tộc thiểu số; Du lịch văn hóa sinh thái.

1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và xu hướng phát triển du lịch bền vững hiện nay, du lịch văn hóa sinh thái ngày càng được xem là hướng đi quan trọng nhằm hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo tồn văn hóa và bảo vệ môi trường. Việt Nam là quốc gia thống nhất; với 54 dân tộc, trong đó có 53 dân tộc thiểu số (DTTS), sở hữu hệ giá trị văn hóa phong phú của các cộng đồng DTTS gắn chặt với không gian sinh thái tự nhiên và tri thức địa phương. Đây là nguồn lực nội sinh có giá trị lớn cho phát triển du lịch văn hóa sinh thái, đặc biệt tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN).

Tuy nhiên, thực tiễn phát triển du lịch tại nhiều địa phương cho thấy việc khai thác các giá trị văn hóa DTTS còn mang tính tự phát, thiếu định hướng dài hạn, dẫn đến nguy cơ thương mại hóa, làm biến dạng bản sắc văn hóa và tác động tiêu cực đến môi trường sinh thái. Trong nhiều trường hợp, cộng đồng DTTS chưa được đặt vào vị trí chủ thể trong quá trình phát triển du lịch, dẫn đến việc lợi ích kinh tế chưa gắn kết chặt chẽ với bảo tồn văn hóa và nâng cao sinh kế bền vững.

Trước yêu cầu đổi mới mô hình phát triển du lịch theo hướng bền vững và bao trùm, việc nghiên cứu phát huy hệ giá trị văn hóa đồng bào DTTS gắn với phát triển du lịch văn hóa sinh thái là cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Bài viết không chỉ góp phần làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của mối quan hệ giữa văn hóa, cộng đồng và du lịch, mà còn cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định chính sách và xây dựng các mô hình du lịch phù hợp, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa và thúc đẩy phát triển bền vững vùng đồng bào DTTS&MN.

2. Kết quả nghiên cứu

2.1. Khái quát một số chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số

Những năm qua, Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều chủ trương, chính sách nhằm phát triển văn hóa, trong đó có chính sách bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa các DTTS, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc (Nguyễn Thị Song Hà, 2023); Điều đó được thể hiện qua một số chủ trương, chính sách, như: Quyết định số 1270/QĐ-TTg ngày 27/7/2011 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt Đề án “Bảo tồn, phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam đến năm 2020”; Quyết định số 936/QĐ-TTg ngày 30/6/2017 phê duyệt Chương trình mục tiêu phát triển văn hóa giai đoạn 2016-2020; Kết luận số 65-KL/TW ngày 30/10/2019 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 12/3/2003 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX về công tác dân tộc trong tình hình mới; Quyết định số 1909/QĐ-TTg, ngày 12/11/2021 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030; Quyết định số 1719/QĐ-TTg ngày 14/10/2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2021-2030, giai đoạn I: từ năm 2021 đến năm 2025… Vì vậy, bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa có hiệu quả đã góp phần tạo nên những thành tựu trong phát triển KT-XH, phong phú, đa dạng hóa đời sống tinh thần đồng bào các dân tộc, góp phần vào sự phát triển chung của địa phương và của đất nước. Tính tự quản, ý thức cội nguồn, đoàn kết cộng đồng trong các bản, làng, buôn, phum, sóc… của các DTTS ở Việt Nam được duy trì và phát huy.

2.2. Thực trạng hệ giá trị văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số trong phát triển du lịch hiện nay

Vùng đồng bào DTTS&MN sở hữu hệ giá trị văn hóa phong phú, bao gồm lễ hội, tín ngưỡng, nghệ thuật trình diễn, nghề thủ công truyền thống, kiến trúc địa phương, ngôn ngữ và tri thức sinh thái địa phương. Những yếu tố này gắn chặt với không gian tự nhiên, rừng, đất canh tác truyền thống, cảnh quan nông thôn tạo nên tiềm năng rõ ràng cho phát triển du lịch văn hóa sinh thái. Tại nhiều địa phương, việc khai thác tiềm năng ấy đã bắt đầu mang lại hiệu quả kinh tế và góp phần nâng cao nhận thức về bảo tồn văn hóa: Các lễ hội được tổ chức có quy mô hơn, sản phẩm thủ công được thương mại hóa, làng nghề và homestay cộng đồng phát triển, đồng thời một số mô hình du lịch cộng đồng bước đầu liên kết được với tour tuyến trong nước và quốc tế. Tuy nhiên, cùng với cơ hội là những thách thức, như:

Thứ nhất, vấn đề thương mại hóa văn hóa. Khi văn hóa trở thành sản phẩm du lịch, có xu hướng đơn giản hóa, sân khấu hóa hoặc biến đổi nghi lễ, trang phục, âm nhạc để phù hợp thị hiếu khách. Quá trình này có thể làm suy giảm tính chân thực và ý nghĩa xã hội của các thực hành văn hóa, ảnh hưởng đến vai trò của văn hóa trong đời sống cộng đồng.

Thứ hai, vai trò chủ thể của cộng đồng còn chưa được bảo đảm đầy đủ. Ở nhiều nơi, dự án du lịch được khởi xướng bởi doanh nghiệp ngoài địa phương hoặc cơ quan quản lý, trong khi cộng đồng chỉ tham gia ở khâu cung cấp lao động, dịch vụ, ít tham gia vào khâu thiết kế sản phẩm, định giá và chia sẻ lợi ích. Kết quả là lợi ích kinh tế thường bị rơi vào tay trung gian, còn cộng đồng chịu áp lực thay đổi lối sống và môi trường sống.

Thứ ba, về năng lực nội sinh và hạ tầng, nhiều cộng đồng nông thôn, miền núi thiếu kỹ năng quản lý du lịch, năng lực tiếp thị, khả năng cung cấp dịch vụ chất lượng; Hạ tầng giao thông, lưu trú, y tế và vệ sinh còn chưa đáp ứng yêu cầu đặt ra, làm hạn chế khả năng đón tiếp khách quy mô lớn và lâu dài.

Thứ tư, vấn đề bảo tồn môi trường sinh thái song hành với du lịch chưa được xử lý thỏa đáng. Áp lực từ khách du lịch có thể dẫn tới suy thoái cảnh quan, rác thải, biến đổi hệ sinh thái cục bộ nếu không có quy định quản lý chặt chẽ, cơ chế giám sát và sự tham gia cộng đồng trong quản lý tài nguyên.

Thứ năm, biến đổi xã hội như di cư, thay đổi cơ cấu lao động và suy giảm số lượng người thực hành các nghề truyền thống làm giảm khả năng duy trì hệ giá trị văn hóa. Thế hệ trẻ nhiều nơi thiếu cơ hội để tiếp nhận và phát huy truyền thống do áp lực kinh tế và tiếp thu văn hóa phổ biến.

2.3. Phát huy hệ giá trị văn hóa dân tộc thiểu số góp phần phát triển du lịch văn hóa sinh thái

Phát huy hệ giá trị văn hóa của đồng bào DTTS là nền tảng cốt lõi để phát triển du lịch văn hóa sinh thái theo hướng bền vững, bao trùm và tôn trọng bản sắc. Trong cách tiếp cận này, văn hóa không chỉ là “tài nguyên” để khai thác mà còn là hệ giá trị sống, chi phối phương thức tổ chức đời sống cộng đồng và mối quan hệ hài hòa với môi trường tự nhiên, những yếu tố then chốt của du lịch sinh thái.

Một là, hệ giá trị văn hóa DTTS cung cấp nội dung trải nghiệm độc đáo cho du lịch văn hóa sinh thái. Các thực hành văn hóa, như: lễ hội, tín ngưỡng, nghệ thuật trình diễn, ẩm thực, kiến trúc địa phương và tri thức sinh thái địa phương có thể được chuyển hóa thành sản phẩm du lịch giàu tính trải nghiệm, giáo dục và tương tác, giúp du khách hiểu sâu về lối sống, thế giới quan và cách ứng xử với thiên nhiên của cộng đồng. Việc phát huy các giá trị này cần đặt trong nguyên tắc tôn trọng tính chân thực, tránh sân khấu hóa cực đoan, đồng thời khuyến khích sự sáng tạo có kiểm soát của cộng đồng.

Thứ hai, phát huy hệ giá trị văn hóa gắn với vai trò chủ thể của cộng đồng là điều kiện quyết định tính bền vững của du lịch văn hóa sinh thái. Cộng đồng DTTS cần được tham gia đầy đủ vào các khâu từ nhận diện giá trị, thiết kế sản phẩm, tổ chức dịch vụ, đến quản lý, giám sát và phân chia lợi ích. Khi cộng đồng làm chủ, du lịch trở thành động lực bảo tồn văn hóa: Các nghề thủ công, nghi lễ, tri thức địa phương được duy trì và truyền dạy; Thế hệ trẻ có động lực gắn bó với di sản văn hóa của mình thông qua sinh kế ổn định.

Thứ ba, hệ giá trị văn hóa địa phương góp phần định hình mô hình quản lý du lịch sinh thái dựa trên tri thức và chuẩn mực truyền thống. Nhiều cộng đồng có luật tục, quy ước về sử dụng tài nguyên, bảo vệ rừng, nguồn nước và cảnh quan. Việc tích hợp các chuẩn mực này vào quản lý điểm đến giúp kiểm soát, giảm tác động tiêu cực đến môi trường và duy trì cân bằng sinh thái, yếu tố cốt lõi của du lịch sinh thái.

Thứ tư, phát huy hệ giá trị văn hóa cần được đặt trong khung thể chế hỗ trợ nhằm kết nối cộng đồng với thị trường du lịch một cách công bằng. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thông qua chính sách bảo tồn và phát triển, hỗ trợ đào tạo, tiêu chuẩn chất lượng và xúc tiến thị trường; doanh nghiệp đóng vai trò kết nối và đồng sáng tạo sản phẩm; Cộng đồng giữ vai trò trung tâm. Sự kết hợp hài hòa này sẽ biến hệ giá trị văn hóa đồng bào DTTS thành nền tảng vững chắc cho phát triển du lịch văn hóa sinh thái bền vững.

2.4. Những vấn đề đặt ra trong phát huy giá trị văn hóa gắn với du lịch sinh thái

Việc phát huy hệ giá trị văn hóa của đồng bào DTTS gắn với phát triển du lịch văn hóa sinh thái, mặc dù mang lại nhiều cơ hội về kinh tế và bảo tồn, song cũng đặt ra không ít vấn đề cần được nhận diện, giải quyết, như:

Thứ nhất, mâu thuẫn giữa bảo tồn và khai thác. Trong bối cảnh nhu cầu thị trường du lịch ngày càng gia tăng, các giá trị văn hóa truyền thống có nguy cơ bị khai thác quá mức, dẫn đến hiện tượng thương mại hóa, đơn giản nội dung văn hóa để phục vụ thị hiếu du khách. Điều này có thể làm suy giảm tính chân thực, tính thiêng và ý nghĩa xã hội của các thực hành văn hóa, từ đó ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống văn hóa của cộng đồng.

Thứ hai, vai trò chủ thể của cộng đồng trong phát triển du lịch chưa được bảo đảm đầy đủ. Ở nhiều địa phương, cộng đồng DTTS vẫn chủ yếu tham gia ở vị trí cung ứng dịch vụ đơn lẻ, ít có tiếng nói trong việc thiết kế sản phẩm, quản lý hoạt động du lịch và phân chia lợi ích. Sự mất cân đối này không chỉ làm giảm động lực bảo tồn văn hóa của cộng đồng mà còn tiềm ẩn nguy cơ xung đột lợi ích giữa các bên liên quan.

Thứ ba, năng lực nội sinh và nguồn nhân lực du lịch còn hạn chế. Phần lớn cộng đồng DTTS chưa được đào tạo bài bản về kỹ năng quản lý, truyền thông, tiếp thị và cung cấp dịch vụ du lịch. Điều này ảnh hưởng đến chất lượng trải nghiệm của du khách, đồng thời làm giảm khả năng cạnh tranh của các sản phẩm du lịch văn hóa sinh thái trên thị trường.

Thứ tư, vấn đề bảo vệ môi trường sinh thái đặt ra thách thức lớn. Áp lực từ hoạt động du lịch, nếu không được kiểm soát, có thể dẫn đến suy thoái cảnh quan, ô nhiễm môi trường và phá vỡ cân bằng sinh thái. Việc tích hợp tri thức địa phương vào quản lý tài nguyên còn hạn chế, trong khi cơ chế giám sát và điều tiết chưa được thực hiện hiệu quả.

Thứ năm, khung thể chế và cơ chế phối hợp giữa nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng còn chưa đồng bộ. Chính sách phát triển du lịch văn hóa sinh thái chưa nhất quán, thiếu các tiêu chí đánh giá bền vững và cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng. Những vấn đề này cho thấy sự cần thiết của cách tiếp cận tổng thể, lấy cộng đồng làm trung tâm, nhằm bảo đảm hài hòa giữa phát huy hệ giá trị văn hóa và phát triển du lịch văn hóa sinh thái bền vững.

2.5. Định hướng và giải pháp nhằm phát huy hệ giá trị văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số, góp phần phát triển du lịch văn hóa sinh thái

Phát huy hệ giá trị văn hóa đồng bào DTTS gắn với phát triển du lịch văn hóa sinh thái cần được định hướng theo cách tiếp cận phát triển bền vững, trong đó văn hóa đóng vai trò nền tảng, cộng đồng là chủ thể, còn du lịch là công cụ thúc đẩy sinh kế và bảo tồn. Định hướng xuyên suốt là bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn giá trị văn hóa, bảo vệ môi trường sinh thái và phát triển kinh tế địa phương, tránh xu hướng khai thác ngắn hạn, thương mại hóa.

Về giải pháp thể chế, cần hoàn thiện hệ thống chính sách phát triển du lịch văn hóa sinh thái theo hướng liên ngành, gắn kết chặt chẽ giữa văn hóa, du lịch, môi trường và công tác dân tộc. Các chính sách cần nhấn mạnh cơ chế đồng quản lý, trong đó cộng đồng DTTS tham gia thực chất vào quy hoạch, tổ chức hoạt động du lịch và giám sát việc khai thác tài nguyên văn hóa sinh thái. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng, minh bạch nhằm tạo động lực lâu dài cho cộng đồng trong bảo tồn văn hóa.

Về phát triển nguồn nhân lực, cần chú trọng nâng cao năng lực nội sinh của cộng đồng thông qua đào tạo kỹ năng quản lý du lịch, hướng dẫn trải nghiệm văn hóa, truyền thông và tiếp thị sản phẩm. Việc kết hợp tri thức địa phương với kiến thức du lịch hiện đại sẽ giúp cộng đồng chủ động sáng tạo sản phẩm du lịch phù hợp với bản sắc và điều kiện sinh thái địa phương. Đặc biệt, cần có chính sách khuyến khích sự tham gia của thế hệ trẻ nhằm bảo đảm tính kế thừa văn hóa.

Về phát triển sản phẩm và thị trường, cần xây dựng các mô hình du lịch văn hóa sinh thái đặc thù, dựa trên hệ giá trị văn hóa riêng của từng đồng bào DTTS và không gian sinh thái cụ thể, như du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm, du lịch nông nghiệp sinh thái. Đồng thời, tăng cường liên kết giữa nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng sẽ góp phần mở rộng thị trường, nâng cao chất lượng dịch vụ và bảo đảm tính bền vững của du lịch văn hóa sinh thái.

3. Thảo luận

Từ những vấn đề nêu trên cho thấy, phát huy hệ giá trị văn hóa đồng bào DTTS là điều kiện cốt lõi để phát triển du lịch văn hóa sinh thái theo hướng bền vững và bao trùm. Tuy nhiên, hiệu quả của quá trình này phụ thuộc lớn vào cách thức tiếp cận và mức độ tham gia thực chất của cộng đồng. Nếu văn hóa chỉ được xem như nguồn tài nguyên khai thác phục vụ du lịch thì sẽ đối diện với nguy cơ thương mại hóa và bản sắc văn hóa bị mai một.

Theo đó, sự cần thiết phải chuyển từ tư duy “phát triển du lịch dựa vào văn hóa” sang “phát triển du lịch dựa trên cộng đồng và văn hóa sống”. Điều này đòi hỏi sự điều chỉnh trong quản trị du lịch, từ mô hình áp đặt sang mô hình đồng quản lý, trong đó tri thức địa phương và chuẩn mực văn hóa truyền thống được tôn trọng và tích hợp vào quản lý điểm đến. Đồng thời, sự hài hòa giữa mục tiêu kinh tế, bảo tồn văn hóa và bảo vệ sinh thái cần được coi là tiêu chí đánh giá trung tâm đối với mọi mô hình du lịch văn hóa sinh thái ở vùng đồng bào DTTS&MN.

4. Kết luận

Phát huy hệ giá trị văn hóa của đồng bào DTTS là nền tảng quan trọng cho phát triển du lịch văn hóa sinh thái theo hướng bền vững và bao trùm. Qua nghiên cứu, các giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể và tri thức địa phương không chỉ góp phần tạo nên bản sắc độc đáo cho điểm đến, đồng thời là nguồn lực nội sinh giúp cộng đồng nâng cao sinh kế và củng cố gắn kết xã hội. Tuy nhiên, việc khai thác các giá trị này cho du lịch chỉ thực sự hiệu quả khi được đặt trong khung quản trị phù hợp, bảo đảm vai trò chủ thể của cộng đồng và sự hài hòa với môi trường sinh thái. Do đó, phát triển du lịch văn hóa sinh thái cần gắn chặt với bảo tồn văn hóa, tôn trọng tính chân thực và đa dạng văn hóa, đồng thời thúc đẩy sự tham gia chủ động của đồng bào DTTS. Đây là điều kiện quan trọng để du lịch không chỉ trở thành động lực tăng trưởng kinh tế, mà còn là phương tiện bảo tồn văn hóa và phát triển bền vững vùng đồng bào DTTS&MN.

*Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc và Tôn giáo

Tài liệu tham khảo

1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2014), Nghị quyết số 33-NQ/TW về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước, Hà Nội.

2. Chính phủ (2021), Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2030, Hà Nội.

3. PGS.TS. Nguyễn Thị Song Hà (2023), Chính sách bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số ở Việt Nam, https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/van_hoa_xa_hoi/-/2018/828114/chinh-sach-bao-ton-va-phat-huy-gia-tri-van-hoa-cac-dan-toc-thieu-so-o-viet-nam.aspx

4. TS. Nguyễn Trùng Khánh (2023), Phát triển du lịch gắn với bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa, bảo vệ môi trường, thúc đẩy sự phát triển bền vững trong bối cảnh mới, https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/kinh-te/-/2018/828175/phat-trien-du-lich-gan-voi-bao-ton%2C-phat-huy-cac-gia-tri-van-hoa%2C-bao-ve-moi-truong%2C-thuc-day-su-phat-trien-ben-vung-trong-boi-canh-moi.aspx