Sự hòa quyện Phật - Lão - Nho và các vĩ nhân thế giới trong triết lý đạo Cao Đài

Từ khóa: Đạo Cao Đài; Tam giáo đồng nguyên; Ngũ chi phục nhất; Vĩ nhân thế giới; Văn hóa Nam Bộ

1. Đặt vấn đề

Vào những thập niên đầu của thế kỷ XX, vùng đất Nam Bộ Việt Nam, dưới ách đô hộ của thực dân Pháp, luồng văn hóa phương Tây tràn vào như một cơn lốc, va đập mạnh mẽ với nền tảng văn hóa truyền thống phương Đông vốn đã ăn sâu bám rễ hàng nghìn năm. Con người Nam Bộ rơi vào trạng thái hoang mang, tìm kiếm một chỗ dựa tinh thần vừa giữ được bản sắc dân tộc, vừa đủ bao dung để tiếp nhận những giá trị mới mang tính toàn cầu. Chính trong không gian lịch sử và tâm lý ấy, năm 1926, đạo Cao Đài, tên chính thức là Đại đạo Tam kỳ Phổ độ đã chính thức khai minh. Đạo Cao Đài ngay từ sơ khởi đã mang một khát vọng vĩ đại: Hợp nhất tất cả các tôn giáo và hệ tư tưởng nhân loại về một gốc.

Triết lý của đạo Cao Đài thực hiện một cuộc tổng hợp quy mô lớn chưa từng có, diễn ra trên hai phương diện: dọc và ngang. Theo chiều dọc, đó là sự hòa quyện sâu sắc của Tam giáo phương Đông gồm Phật giáo, Đạo giáo (Lão giáo) và Nho giáo vốn đã đồng hành cùng lịch sử Việt Nam. Theo chiều ngang, đó là sự mở rộng biên độ để tiếp nhận, tôn vinh các vĩ nhân, các triết gia, nhà khoa học và nhà văn hóa của cả phương Tây lẫn phương Đông vào hệ thống tư tưởng và thần điện của mình. Đây là một hệ thống triết học nhất quán, phản ánh tư duy vũ trụ luận và nhân sinh luận sâu sắc của người Việt Nam trong thời đại giao lưu văn hóa toàn cầu.

2. Sự hòa quyện Phật - Lão - Nho

Theo triết lý Cao Đài, các vị Giáo chủ của các tôn giáo khác như: Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, Đức Lão Tử, Đức Khổng Tử, Đức Chúa Giê-su,... đều là những vị Thánh, Tiên, Phật đã được Đức Chí Tôn phân phong xuống các vùng đất khác nhau để lập đạo. Cốt lõi giáo lý Cao Đài dựa trên nguyên lý: “Tam giáo đồng nguyên, Ngũ chi phục nhất” (Ba tôn giáo lớn có cùng một nguồn gốc, năm nhánh tiến hóa tâm linh quy về một mối).

Thứ nhất, yếu tố Phật giáo

Trong hệ thống triết lý Cao Đài, Phật giáo chiếm một vị trí tối thượng ở tầng cấu trúc tâm linh thượng tầng. Hình ảnh Đức Phật Thích Ca Mâu Ni được tôn thờ ở vị trí trang trọng trên Thiên bàn, đại diện cho Phật đạo, nấc thang cao nhất trong Ngũ chi Đại đạo (Nhân đạo, Thần đạo, Thánh đạo, Tiên đạo, Phật đạo).

Về nhân sinh quan và vũ trụ quan, Cao Đài tiếp thu sâu sắc tư tưởng về luật Nhân quả và Nghiệp báo. Con người sinh ra trong cõi hồng trần chịu sự chi phối của tiền khiên (nghiệp quả từ các kiếp trước). Mục đích của sự tu hành trong đạo Cao Đài là giải thoát linh hồn ra khỏi vòng luân hồi chuyển kiếp, trở về với cõi thiêng liêng hằng sống.

Về phương pháp tu tập, Cao Đài phân chia lộ trình tu học thành hai phần Hạ thừa và Thượng thừa. Ở phần Thượng thừa (tịnh luyện), tư tưởng “Kiến tánh thành Phật” của Thiền tông và triết lý “Vạn vật nhất thể” của Kinh Hoa Nghiêm được vận dụng triệt để. Người tu luyện Cao Đài thông qua việc thiền định được gọi là luyện đạo hay tịnh tâm để tìm lại bản tánh chân như, nhận thức được rằng chân linh của con người chính là một chiết tự, một phần nhỏ cốt tủy của Đức Chí Tôn.

Về kinh điển và ngôn ngữ, hệ thống kinh văn của đạo Cao Đài, đặc biệt là Kinh Thiên đạo Thế đạo, sử dụng rất nhiều thuật ngữ Phật giáo như: Tây Phương cực lạc, bát nhã, luân hồi, xá lợi, vô vi, đại từ đại bi... Sự hòa quyện này tự nhiên đến mức người tín đồ Cao Đài tụng kinh hằng ngày với một tâm thế từ bi, hướng thiện.

Thứ hai, yếu tố Đạo giáo

Nếu Phật giáo định hình mục đích giải thoát tối hậu, thì Đạo giáo (Lão giáo) lại là nền tảng cấu trúc nên toàn bộ hệ thống vũ trụ luận, nghi lễ và phương pháp bí truyền của đạo Cao Đài. Đức Thái Thượng Đạo Tổ (Lão Tử) được tôn kính như vị giáo chủ của Tiên đạo trong hệ thống Cao Đài.

Về vũ trụ luận và biểu tượng Thiên Nhãn, điểm đặc sắc nhất của đạo Cao Đài là việc thờ phượng Thượng Đế qua biểu tượng một Con Mắt Trái - Thiên Nhãn. Đây chính là sự cụ thể hóa tư tưởng của Đạo giáo về bản thể vũ trụ. Trước khi có trời đất, vũ trụ là một khối hỗn độn gọi là Khí Hư vô (Vô cực). Từ khối Vô cực này, một luồng thái cực quang xuất hiện, đó chính là Ngôi Thượng Đế (Thái Cực). Thái Cực sinh Lưỡng nghi (âm và dương). Sự vận động của âm dương sinh ra Tứ tượng, Bát quái và vạn vật. Thiên Nhãn đại diện cho Ngôi Thái Cực, cho cái nhìn thấu suốt cõi càn khôn, đồng thời Thần của con người nằm ở đôi mắt, thờ Mắt là thờ cái Thần thiêng liêng của vũ trụ và của chính bản thể con người.

Về hệ thống tổ chức mang tính vô vi và hữu vi, Cao Đài tổ chức giáo hội có sự kết hợp chặt chẽ giữa tính tổ chức chặt chẽ của phương Tây và tính huyền học của Đạo giáo. Cơ quan lập pháp và tâm linh tối cao - Hiệp Thiên Đài - hoạt động dựa trên cơ chế thông công với cõi vô hình thông qua hình thức cầu cơ, chấp bút. Cơ chế thông công qua cơ bút là một phương thức truyền đạt giáo lý đặc trưng của đạo Cao Đài. Mặc dù có thể cảm thấy huyền hoặc đối với một số người đọc, nhưng phương thức này được các tín đồ Cao Đài tin tưởng là một cách để tiếp nhận thông điệp từ cõi vô hình.

Về pháp môn tịnh luyện (nội đan), ở bậc tu học cao cấp, người tín đồ Cao Đài thực hiện việc “Tinh Khí Thần hiệp nhất” - một phương pháp tu luyện đặc trưng của Đạo gia (Nội đan học). Việc ăn chay trường, giữ gìn ngũ giới cấm không chỉ để tránh ác nghiệp (Phật giáo) mà còn để thanh lọc cơ thể, giữ cho chân khí thanh khiết, phục vụ cho việc vận hành khí công, kết tụ thánh thai để linh hồn có thể thoát xác khi quy vị.

Thứ ba, yếu tố Nho giáo

Trong khi Phật giáo hướng thượng về cõi siêu nhiên, Đạo giáo hướng nội về bản thể tự nhiên, thì Nho giáo (Khổng giáo) lại là nền tảng đạo đức, hành vi ứng xử hằng ngày của người tín đồ Cao Đài đối với gia đình và xã hội. Đức Khổng Thánh Tiên Sư (Khổng Tử) là vị giáo chủ đại diện cho Thánh đạo.

Về triết lý Nhập thế và Nhân đạo, đạo Cao Đài quy định rất rõ, trước khi muốn đắc quả Tiên, quả Phật (thực hiện phần Thiên đạo), con người bắt buộc phải hoàn thành phận sự của một con người tại thế (thực hiện phần Nhơn đạo). Nhơn đạo của Cao Đài chính là sự kế thừa trực tiếp hệ thống đạo đức Nho giáo được điều chỉnh cho phù hợp với thời đại mới. Đó là bổn phận của con người trong các mối quan hệ xã hội tam cương (quân thần, phụ tử, phu phụ - được hiểu lại là trách nhiệm với Tổ quốc, cha mẹ, vợ chồng) và ngũ thường (nhân, nghĩa, lễ, trí, tín).

Về cấu trúc Giáo hội, hệ thống hành chính của đạo Cao Đài mang tên Cửu Trùng đài, gồm chín bậc phẩm cấp từ tín đồ, chức việc, lễ sanh, giáo hữu, giáo sư, phối sư, đầu sư, chưởng pháp đến Giáo tông. Cấu trúc chín bậc này mô phỏng theo hệ thống quan chế, cửu phẩm của xã hội Nho giáo phong kiến ngày xưa, đồng thời thể hiện tính trật tự, tôn ty, minh bạch của triết lý chính trị Nho gia.

Về đạo đức thực hành, người tín đồ Cao Đài sống giữa đời thường không lánh đời thoát tục. Họ đi làm, kinh doanh, tham gia hoạt động xã hội, nuôi dạy con cái dựa trên tinh thần “Kính thiên ái nhân” (Kính trời yêu người) của Nho giáo. Khẩu hiệu “Nước vinh, Đạo sáng” thể hiện rõ tư tưởng trung quân ái quốc, nay chuyển hóa thành lòng yêu nước, nghĩa vụ công dân của đạo Khổng.

Thứ tư, sự hòa quyện hữu cơ mang tính hệ thống

Sự kết hợp Tam giáo trong Cao Đài không phải là sự chắp vá các tư tưởng một cách rời rạc. Bản kinh Tam giáo quy nguyên của Cao Đài đã đúc kết: “Phật Mẫu từ bi độ chúng sinh/ Lão quân thanh tịnh hóa hàm linh/ Khổng thánh nhân nghì an thiên hạ/ Tam giáo quy nguyên nhất lý minh”.

Cao Đài xem ba tôn giáo này như ba mặt của một khối đa diện, ba giai đoạn hoặc ba phương diện của một quá trình tiến hóa tâm linh trọn vẹn. Nho giáo lo phần gốc (đạo làm người), Đạo giáo lo phần thân (sự hài hòa với tự nhiên và vũ trụ), Phật giáo lo phần ngọn/quả (sự giải thoát tối hậu). Không có Nho giáo thì không thể lập thân; không có Đạo giáo thì không hiểu được thiên cơ, quy luật vũ trụ; không có Phật giáo thì không thể đạt đến sự đại từ, đại bi để giải thoát. Đây là một tư duy hệ thống nhất quán, biến Tam giáo trở thành một chỉnh thể hữu cơ duy nhất phục vụ cho sự cứu độ nhân loại trong Kỳ thứ ba.

3. Sự tích hợp các vĩ nhân thế giới

Việc tích hợp các vĩ nhân thế giới như Victor Hugo, Tôn Trung Sơn, Nguyễn Bỉnh Khiêm,... vào hệ thống thần điện và giáo lý Cao Đài không chỉ là một giải pháp dung hợp mang tính thực dụng mà là một hệ thống triết học nhất quán.

Thứ nhất, các vĩ nhân phương Tây

Tại Tòa thánh Tây Ninh, ngay tại chánh môn, có thể chiêm ngưỡng bức tranh họa danh tác “Tam Thánh ký hòa ước”. Bức tranh vẽ ba vị vĩ nhân đang viết một bản hòa ước giữa nhân loại và Thượng Đế. Ba vị đó là: Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm (đại diện cho Việt Nam/Đông y, triết học phương Đông), Tôn Trung Sơn (đại diện cho Trung Hoa/tư tưởng cách mạng tiến bộ Á châu) và Victor Hugo (nhà văn hào Pháp, đại diện cho phương Tây).

Victor Hugo (Chưởng đạo Thiên phong Chức sắc), trong tư tưởng Cao Đài, không chỉ là một nhà văn vĩ đại mà là chân linh của một vị Thánh (Nguyệt Tâm Chân Nhơn) giáng sinh xuống nước Pháp để gieo rắc tư tưởng bác ái, tự do và bình đẳng - những giá trị vốn tương đồng với lòng từ bi của Phật giáo và nhân nghĩa của Nho giáo. Qua cơ bút, chân linh Victor Hugo đã giáng rất nhiều bài thi phú bằng tiếng Pháp và tiếng Việt để giải thích về triết lý đại đồng, hướng dẫn các chức sắc Cao Đài đầu tiên trong việc xây dựng hệ thống tổ chức giáo hội. Việc tôn vinh Hugo thể hiện một thái độ văn hóa cực kỳ tiến bộ của các nhà sáng lập Cao Đài. Họ phân biệt rõ ràng giữa thực dân Pháp xâm lược và nền văn hóa Pháp nhân văn, vĩ đại. Họ tiếp thu đỉnh cao văn hóa Pháp để làm phong phú cho triết lý tôn giáo của mình.

Joan of Arc (Thánh Nữ Jeanne d’Arc), vị anh hùng dân tộc Pháp cũng được tôn vinh trong hệ thống thánh vịnh Cao Đài, được xem là biểu tượng của lòng yêu nước nồng nàn, ý chí kiên cường và sự dẫn dắt của đức tin thiêng liêng.

Thông qua cơ bút, các nhà khoa học và triết gia phương Tây như: Isaac Newton, Louis Pasteur, René Descartes, Socrates, Plato... cũng xuất hiện. Triết lý Cao Đài nhìn nhận những phát minh khoa học của Newton hay Pasteur không đơn thuần là sự tình cờ, mà là sự hé lộ của thiên cơ do Thượng Đế ban cho các chân linh vĩ đại này nhằm thúc đẩy tiến trình tiến hóa vật chất và trí tuệ của nhân loại. Khoa học và tôn giáo không mâu thuẫn; khoa học khám phá thế giới hữu hình (thể xác vũ trụ), còn tôn giáo khám phá thế giới vô hình (linh hồn vũ trụ). Cả hai đều gặp nhau ở chân lý tối hậu.

Thứ hai, các vĩ nhân phương Đông

Bên cạnh các vĩ nhân phương Tây, đạo Cao Đài cũng tích hợp những nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn đến tiến trình lịch sử và tư tưởng của Á Đông hiện đại.

Tôn Trung Sơn (Sun Yat-sen), nhà cách mạng vĩ đại của Trung Quốc, người đề xướng học thuyết Tam dân (Dân tộc độc lập, Dân quyền tự do, Dân sinh hạnh phúc). Cao Đài đã tiếp thu học thuyết Tam dân này và thiêng liêng hóa thành một phần nhiệm vụ của giáo hội, mang lại sự tự do, bình đẳng và ấm no cho chúng sinh.

Tôn Trung Sơn trong hội bàn Cao Đài đại diện cho xu hướng đổi mới, xóa bỏ phong kiến hủ bại để xây dựng một xã hội công bằng, tiến bộ nhưng vẫn giữ được nền tảng đạo đức Đông phương.

Nguyễn Bỉnh Khiêm (Trạng Trình), nhà triết học, nhà tiên tri vĩ đại của Việt Nam thế kỷ XVI. Ông được tôn vinh là Thanh Sơn Đạo sĩ (Sư phó của phong trào Cao Đài). Tư tưởng nhàn tản, thuận theo tự nhiên của ông (mang đậm màu sắc Lão - Trang) kết hợp với lòng lo cho dân cho nước (Nho giáo) đã trở thành hình mẫu lý tưởng cho hành trạng của các chức sắc Cao Đài, sống thanh cao, thấu suốt thiên cơ nhưng luôn nặng lòng phụng sự nhân sinh.

Thứ ba, ý nghĩa triết học của việc tích hợp vĩ nhân thế giới

Việc đưa các vĩ nhân thế giới vào hệ thống thần điện không phải là một chiêu bài thu hút tín đồ mang tính bề nổi, mà nó chứa đựng những thông điệp triết học vô cùng sâu sắc.

Về hiện thực hóa tư tưởng Đại đồng, Cao Đài chứng minh rằng Thượng Đế không phải là của riêng một dân tộc, một tôn giáo hay một nền văn hóa nào. Tinh hoa của nhân loại, dù thể hiện qua văn học (Hugo), khoa học (Newton), chính trị (Tôn Trung Sơn) hay triết học (Socrates), đều là những tia sáng phát ra từ khối đại linh quang Thượng Đế. Tất cả họ đều là anh em trong một đại gia đình linh hồn.

Giải thực dân hóa về mặt tâm linh, ra đời trong thời kỳ thuộc địa, việc đạo Cao Đài “Thánh hóa” các nhân vật phương Tây đã đặt văn hóa Việt Nam ở vị thế ngang hàng, đối thoại sòng phẳng với văn hóa phương Tây. Người Việt Nam không còn tiếp thu văn hóa phương Tây một cách thụ động dưới thế bị áp bức, mà họ chủ động tuyển chọn, tôn vinh những giá trị nhân văn nhất của phương Tây để đưa vào hệ thống tâm linh của chính mình. Đây là một cuộc cách mạng về mặt ý thức hệ mang tính dân tộc sâu sắc.

4. Gía trị nhân văn của triết lý tổng hợp Cao Đài

Thứ nhất, khát vọng hòa bình và đối thoại liên tôn giáo

Triết lý Cao Đài là một lời kêu gọi tha thiết cho sự hòa hợp và hiểu biết lẫn nhau giữa các nền văn hóa. Bằng cách khẳng định “Vạn giáo nhất lý” (Mọi tôn giáo đều chung một chân lý), Cao Đài triệt tiêu tận gốc rễ tư tưởng độc tôn tôn giáo - nguyên nhân của biết bao cuộc chiến tranh đẫm máu trong lịch sử nhân loại. Trực giác tôn giáo của các nhà sáng lập Cao Đài từ một thế kỷ trước đã gặp gỡ xu thế “Đối thoại liên tôn giáo” mà các tổ chức quốc tế như Liên Hợp quốc đang nỗ lực thúc đẩy hiện nay.

Thứ hai, sự hài hòa giữa khoa học, nhân văn và tâm linh

Việc Cao Đài tôn vinh các nhà khoa học phương Tây bên cạnh các bậc thánh triết tâm linh Đông phương đưa ra một gợi ý quan trọng cho sự phát triển của con người hiện đại. Con người ngày nay đang quá nghiêng về phát triển khoa học công nghệ mà bỏ quên thế giới tinh thần, dẫn đến trạng thái trống rỗng, trầm cảm và mất phương hướng. Triết lý Cao Đài kiến tạo một thế giới quan nơi khoa học khám phá quy luật tự nhiên để phục vụ đời sống, nhân văn (văn học, nghệ thuật) làm phong phú tâm hồn và tâm linh định hướng đạo đức, neo giữ con người lại với những giá trị vĩnh hằng. Đó là sự phát triển toàn diện, bền vững của nhân loại.

Thứ ba, bản sắc văn hóa Việt Nam

Đạo Cao Đài là minh chứng hùng hồn cho năng lực sáng tạo văn hóa và bản lĩnh tư duy của người Việt Nam. Trước làn sóng xâm lăng văn hóa phương Tây, người Việt không tự ty đóng cửa, cũng không đồng hóa mất gốc. Họ đã thực hiện một cuộc nội hóa ngoạn mục dùng chính những chất liệu văn hóa ngoại lai (văn học Pháp, cách mạng Trung Hoa, Thiên Chúa giáo, Thông linh học phương Tây) phối trộn với cốt tủy văn hóa bản địa (Tam giáo, tín ngưỡng thờ Mẫu, đạo lý uống nước nhớ nguồn) để tạo nên một tôn giáo mới mang cấu trúc quốc tế nhưng đậm đà tâm hồn Việt.

5. Kết luận

Triết lý đạo Cao Đài là một bức tranh khảm vĩ đại, nơi mỗi mảnh ghép dù là lòng từ bi của Đức Phật, tính vô vi của Lão Tử, đạo trung dung của Khổng Tử, hay ngòi bút nhân văn của Victor Hugo, tư tưởng tiến bộ của Tôn Trung Sơn đều được đặt vào đúng vị trí để cùng tôn lên một vẻ đẹp chung của sự đại đồng và bác ái. Sự hòa quyện Phật - Lão - Nho và các vĩ nhân thế giới trong Cao Đài hóa thân sinh động vào đời sống hằng ngày của hàng triệu tín đồ suốt một thế kỷ qua. Vượt qua những thăng trầm của lịch sử, hệ thống giáo lý độc đáo này vẫn vẹn nguyên giá trị thời đại, đóng góp vào kho tàng tư tưởng nhân loại một mô hình dung hợp tôn giáo đầy tính nhân văn, một nhịp cầu tâm linh kết nối Đông và Tây, quá khứ và hiện tại, hướng tới một tương lai nhân loại hòa bình, thịnh vượng và đại đồng.

Tài liệu tham khảo

1. Bảo pháp Nguyễn Trung Hậu, Đại đạo Tam kỳ Phổ độ sơ giải, Tây Ninh: Tòa thánh Tây Ninh xuất bản, 1956.

2. Đồng Tân, Lịch sử đạo Cao Đài: Phần khai minh đại đạo, Sài Gòn: Cao Hiên xuất bản, 1974.

3. Hội thánh Cao Đài Tây Ninh, Kinh Thiên đạo Thế đạo, Tây Ninh: Ban In ấn Giáo hội phục bản, 1972.

4. Nguyễn Hồng Dương, Tôn giáo trong mối quan hệ văn hóa và phát triển ở Việt Nam, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2005.

5. Nguyễn Văn Hồng, Cao Đài Từ điển, lưu hành nội bộ Cao Đài hải ngoại, 2001. 6. Trần Văn Giàu, Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng Tháng Tám, Tập II, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1973.